Uşaqlar vaxtlarının çoxunu yemək yemədən və ekrana baxmadan keçirir. Mütəxəssislər xüsusilə ekrana baxarkən yemək yeməyin yaratdığı təhlükələrə diqqət çəkirlər.

Piylənmə, qidalanma problemləri, rəqəmsal asılılıq, qavrama pozğunluqları... 

Uşaqlarda artan bu qədər problemlərin mənbəyi heç şübhəsiz ekrana həddindən artıq məruz qalmadadır. Xüsusilə yemək yeməkdə çətinlik çəkən uşaqlara yemək verərkən diqqətlərini yayındıracaq bir şeyə baxmasına icazə vermək belə təhlükələri artırır. Araşdırmamızda uşaqların yemək və ekran izləmək əlaqəsini aydınlaşdırdıq və mütəxəssislərin fikirlərinə istinad etdik. 

Uşaqlar valideynlərini nümunə götürürlər Demək olar ki, bütün ailələr uşaqlarının ekranla çox vaxt keçirməsindən şikayətlənirlər. Nəzərə alınmayan odur ki, uşaqlar vərdişlər formalaşdırarkən valideynlərini nümunə götürürlər. Əgər yemək yeyərkən hər şeyi izləməyi sevirsinizsə, uşağınız da eyni davranışı göstərsə, təəccüblənməməlisiniz. Ancaq yemək yeyərkən uşaq ekrana məruz qaldıqda nəticələr fərqli olur. Bu fərqlərə və onların qarşısının alınmasına keçməzdən əvvəl mütəxəssislər  uşaq-ekran münasibətində valideynlərin rolundan bəhs edir. Valideynlər ekranlara dayə kimi baxırlar. Üstəlik, uşağın diqqətinin yayındığını düşünür və inkişafının mənfi təsir göstərəcəyini görməzdən gəlirlər. Körpələr hər zaman əllərində telefon olan valideynləri görəndə sosial öyrənmə prosesindən keçirlər və uşaqlıqdan belə bir vərdişə sahib olurlar. Uşaqlar valideynlərini nümunə götürürlər. Araşdırmalar da bunu təsdiqləyir. Amerika Pediatriya Assosiasiyasına görə, 2 yaşından kiçik uşaqlar ekranlara məruz qalmamalıdır. 2-5 yaş arası uşaqların ekranla keçirdiyi vaxt gündə 1-2 saatı keçməməlidir.

Ekran ailələrində rüşvət elementidir

Uşaqların 12 yaşa qədər inkişafındakı kritik dövrlərin ekranlar tərəfindən pozula biləcəyi barədə xəbərdarlıq edən mütəxəssislər, yenə də valideynlərin vərdişlərinə işarə edir. Valideynlərin ekran qarşısında yemək vərdişləri ilə uşaqların ekran qarşısındakı yemək vərdişləri bir-biri ilə düz mütənasibdir. Yemək zamanı belə ailənin əlində davamlı telefon görən uşaq hər hansı bir problemə məruz qalır. Yeməkləri həmişə televiziya ilə müşayiət edən mühit, bunu həyatına uyğunlaşdırır və ekran qarşısında yemək yeyir. Bəzən ailələr ekrandan rüşvət elementi kimi istifadə edə bilirlər. Uşaqlar ailənin onlardan nə qədər yemək istədiyini bildiyi üçün bundan ailəyə qarşı istifadə edir və qarşılığında ailələri istədiklərini etməyə məcbur edirlər. Beləliklə, yeməyə qarşı mənfi kondisioner vəziyyət yaranır.

Ekrana məruz qalan və olmayan uşaqlar arasında hansı fərqlər var? 

2000-ci illərin əvvəllərində uşaq üçün televiziya yeganə seçim olsa da, bu gün uşaqlar, demək olar ki, doğuşdan telefon, televizor və planşet kimi ekranlara məruz qalırlar. Ona görə də uşaqların ekranlardan uzaq durması çox çətindir. Mütəxəssislərin dediyi kimi, xüsusilə ekranın 10 ildən artıqdır bir növ uşaq baxıcısı kimi fəaliyyət göstərdiyini nəzərə alsaq, səbəb olduğu mənfi cəhətlər daha konkretləşir. Bəs, son 10 ildə ekrana məruz qalan və olmayan uşaqlar arasında hansı fərqlər olub? Araşdırma nə deyir?  Mütəxəssislər bu fərqləri belə sıralayır:

"Uzun müddət ekran qarşısında qalan uşaqlar daha az hərəkət edir, daha az hərəkət edirsə, piylənməyə səbəb ola bilər. Araşdırmalar yeniyetməlik dövrünə qədər ekran qarşısında gündə 3 saatdan çox vaxt keçirməyin diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozğunluğu ilə əlaqəli olduğunu müəyyən edib. Məlum olub ki, məktəbəqədər dövrdə ekranlara məruz qalma piylənmə ilə əlaqələndirilir. Çox uzun müddət (5 saatdan çox) ekrana məruz qalan 5-10 yaş arası uşaqların gündə 2 saat ekrana məruz qalan uşaqlara nisbətən kilo alma riskinin beş qat daha çox olduğu müşahidə edilmişdir. Araşdırmanın ortaq nöqtəsi uzun müddət televizora baxmaq və ekran qarşısında qalmağın piylənməyə səbəb olmasıdır. Obez uşaqların demək olar ki, yarısı gündə iki saatdan çox televizora baxır və normal fiziki fəaliyyətin üçdə birində məşğul olur. Həmçinin məlum olub ki, ekran qarşısında yemək yeyən və ya bəzən yemək yeyən uşaqların vizual qavrayışı və diqqəti ekran qarşısında yemək yeməyən uşaqlara nisbətən aşağı olur. "

Ekran qarşısında yemək yemək idrak və fiziki inkişafa mənfi təsir etməklə yanaşı, çəki artımı səbəbindən psixoloji cəhətdən də mənfi təsir göstərir.

Ekran qarşısında yemək yemək toxluq hissinin qarşısını alırmı? 

Bəs niyə ekran qarşısında yemək piylənmə ilə bu qədər əlaqələndirilir? mütəxəssislər bu vəziyyəti toxluq hissini itirməsi kimi izah edir və uşaqların yediklərinə diqqət edə bilmədiyini izah edir. Aclıq və toxluq hissini dərk edə bilmirlər. Uşaqların nə yediklərini və nə qədər yediklərini dərk edə bilməmələri piylənməyə səbəb olan amil kimi görünür. Ekran qarşısında yemək uşaqların diqqətini yayındıran bir faktor kimi görünür. Ekrana məruz qalma uşaqlarda yuxu müddətinin qısalmasına səbəb olur.Qısa yuxu müddəti və bu səbəbdən yuxu keyfiyyətinin aşağı olması uşaqların aclıq hiss etməsinə və iştahının artmasına səbəb olur.Beləliklə, pis dövrəyə girən uşaqlar yuxu keyfiyyətinin aşağı olması nəticəsində daha çox aclıq hiss edirlər. Uşaqlar ekran qarşısında yemək yedikləri üçün daha çox miqdarda qida qəbul edirlər.Bu sikl nəticəsində də uşaqlarda həddindən artıq kilo almağa və piylənməyə səbəb olur. Araşdırmaya görə, heç vaxt və ya ekran qarşısında nadir hallarda yemək yeyən uşaqlar daha az çips və qazlı içki istehlak edirlər. Ekran kimi diqqəti yayındıran şeylər olmadıqda, uşaqlar nə yemək istədiklərinə qərar verə bildikdə və öz porsiyalarının ölçüsünü təyin edə bildikdə, onlar daha asan yeyirlər, yeməyi rədd etmək ehtimalı az olur və sevmədikləri yeməklərdən daha az şikayət edirlər.

Ekransız yemək rejimi yaratmaq mümkündürmü? 

Xüsusilə ekran vərdişi qazanmış ailələr üçün bu suala müsbət cavab vermək çətin olsa da, mütəxəssislər valideynlərin nələrə diqqət etməli olduqlarını maddə-maddə sadalayır. Gəlin həmin maddələrə daha yaxından nəzər salaq. Uşaqla yemək arasında əlaqə qurulmalıdır. Ailələr dərk etməlidirlər ki, vacib olan yeməyin uşağın mədəsinə daxil olması deyil, uşağın şüurlu şəkildə yeməsidir. Yemək problemlərinin yaranmasının qarşısını almaq üçün ailələr uşağın qida ilə təmasda olmasını təmin etməli və bunu edərkən ekran kimi alətlərdən istifadə etməməlidirlər. Uşaqları yeməyə məcbur etmək olmaz. Ekrandan rüşvət elementi kimi istifadə edilməməlidir. Ailələr uşağın qidalanmasından narahat olmamalıdır. Uşaq yemək yeməməkdə israr edərsə, növbəti yeməyə qədər qəlyanaltı yeməsinə icazə verilməməlidir. (Bu yolla uşaq yeməkləri vaxtında yeməyi öyrənə biləcək.) Yemək uşaq üçün müsbət kimi qəbul edilməlidir. Yeməyi müsbət şəkildə təqdim etmək uşağın yeməyi müsbət qəbul etməsini asanlaşdıracaq. 

Əfsanə Kamal