İntiharların yaşı azalır: Övladlarımızı necə qoruyaq?

"Saatlıda 15 yaşlı oğlan özünü asaraq intihar edib", "Bakıda 9 yaşlı qız özünü kondisionerdən asıb", "12 yaşlı Daşkəsən rayon sakini özünü asaraq intihar edib", "Xırdalanda 13 yaşlı qız özünü yaşadığı çoxmərtəbəli binanın yuxarı mərtəbəsindən atıb", "bu ay ərzində Xırdalanda 16 və 15 yaşlarında daha iki yeniyetmə qız özünü başqa binadan ataraq intihar edib"...
Artıq bir neçə müddətdir ki, Azərbaycanda azyaşlı uşaqların intihar etməsi ilə bağlı  məlumatlarla tez-tez rastlaşırıq. Bütün bunlara səbəb kimi intihara əl atan uşaqların ailələrinin sosial və ya maddi vəziyyətinin aşağı olması göstərilsə də,  baş verən intiharların çoxu heç də bununla bağlı olmur.
Öz həyatına qəsd kimi qiymətləndirilə bilən intiharlar böyüklərə xas hal kimi qəbul edilsə də, məlumatlar bunun belə olmadığını açıq şəkildə göstərir. Əslində istər dünya, istərsə də Azərbaycan statistikası intiharın ən çox 15-19 yaş, 10-24 yaş arası uşaq və yeniyetmələr arasında ikinci, üçüncü ən çox görülən ölüm səbəbi olduğunu göstərir. ABŞ-da aparılan araşdırmalar göstərir ki, 6-12 yaş arası hər səkkiz uşaqdan birində intihar düşüncələri var. Beləliklə, görünən odur ki, bu gün gənclər arasında ən çox görülən ikinci ölüm səbəbi intiharlardır. Bu gün intiharların uşaq və gənclər üçün ciddi problem olduğu məlum olsa da, uşaq intiharları ilə bağlı ilk elmi məlumatların cəmi 60 il əvvələ aid olduğunu görürük. Əslində bu araşdırmalar göstərir ki, 15-19 yaş dövrü ən riskli dövr olsa da, nadir də olsa, 9, hətta 8 yaşlı uşaq belə intihara sürüklənə bilər. 9 yaşlı uşağın intihar etməsi mümkün olsa da, gözlənilən vəziyyət olmadığını qeyd etmək lazımdır. Bu arada 13 yaşından kiçik uşaqlarda intihar cəhdlərinin düşünmədən ani qərarlar vermə ilə əlaqəli ola biləcəyi düşünülür. 13 yaşdan yuxarı uşaqlarda intihar səbəbləri güclü və uzunmüddətli stress özünə hörmət problemləri, uğur qazanmaq üçün təzyiq, iqtisadi çətinliklər və qeyri-müəyyənlik, məyusluq və ya itki ilə əlaqələndirilə bilər.
Dünyada bütün yaş, irqi və sosial-iqtisadi qruplar arasında intihar davranışının olduğu görülsə də, cinslər arasındakı nisbətlərin ölkədən ölkəyə fərqli olduğu görülür. Məsələn, ABŞ-da bütün yaş qruplarında kişilərin daha çox intihar etdiyi görülsə də, Azərbaycanda 30 yaşdan aşağı qadınların, bu yaşdan sonra isə kişilərin daha çox intihar etdiyi görülür.
Bəs uşaqların intihara meyli müşahidə oluna bilərmi? Və bunun qarşısını necə almaq lazımdır?
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, bəli, uşağın intihara meylliliyini müşahidə etmək və beləliklə də qarşısını almaq olar:
"İntihar düşüncələri müalicə oluna bilən psixiatrik xəstəlikdir və hər bir xəstəlik kimi onları idarə etmək və müalicə etmək olar. Bunun üçün uşaq və ya gənc hərtərəfli bir planla tanınmalı, diaqnoz qoyulmalı və müvafiq müalicə edilməlidir. Burada intiharla bağlı həyəcan siqnalının və ya erkən xəbərdarlıq əlamətlərinin tanınmasının vacibliyinə diqqəti cəlb etmək istərdim. Uşaq və yeniyetmələrdə özünəqəsdin ilk açıq əlaməti depressiv vəziyyətdir. Bu zaman depresiya halı, iştahın itməsi, diqqətsizlik, yuxunun pozulması, yaşama istəksizliyi, məktəbdə performansın azalması, dostları ilə münasibətləri azaltmaq, ağlamaq və s. müşahidə edilir. Depressiya, anhedoniya, özünü günahlandırma, əyləncələrə meylin olmaması, bədəndə halsızlıq, aqressiv partlamalar, müəllimlərlə ünsiyyətdə problem zamanı intihar sadəcə istədiyini əldə etmək üçündür. Əslində, ölüm istəyi yoxdur.
İntihara cəhd etmiş və ya intihar etmiş insanlar çox vaxt dedikləri və ya etdikləri ilə bir çox xəbərdarlıq əlamətləri göstərirlər. Bir yeniyetmə nə qədər çox xəbərdarlıq işarəsi göstərsə, intihar etmək riski bir o qədər çox olar. Bilmək vacibdir ki, bu simptomları uşağınızda və ya ətrafınızdakı bir insanda müşahidə etdiyiniz zaman intihara meylli ola bilər. Təbii ki, bunlar mütləq intihara meyl göstərmir, lakin bu simptomlar artdıqca intihar riskinin də artdığını bilmək lazımdır. Bu sayədə qeyd etdiyimiz xəbərdarlıq əlamətlərinə diqqət yetirərək uşağınızla danışa və beləcə intiharın qarşısını ala bilərsiniz. Kiminləsə intihar haqqında danışarkən intihar düşüncələrinin yaranmasından ehtiyatlansaq da, araşdırmalar göstərir ki, bu narahatlıqlar əsassızdır və intihar haqqında danışmaq insanları bu barədə düşünməyə vadar etmir. Odur ki, uşağınızın və ya tanıdığınız birinin intihara meylli olduğundan şübhələnirsinizsə, narahat olduğunuzu və kömək etmək istədiyinizi deməkdən çəkinməyin. Ancaq nəzərə almaqda fayda var ki, bəzi uşaq və gənclər nə olursa olsun fikirlərini bölüşməyəcəklər. Ona görə də həmin şəxs belə düşüncələrinin olmadığını desə belə, hələ də onun intihar edə biləcəyindən şübhələnirsinizsə, bir mütəxəssisdən kömək alın.
Araşdırmalar göstərir ki, intihar edərək ölənlərin 90 faizində psixiatrik xəstəlik var. Müşahidə olunur ki, bu xəstəliklər arasında ən çox rast gəlinən xəstəlik depressiya, ikinci yerdə isə alkoqol və ya narkomaniya gəlir ki, bu da məncə ölkəmizdə kifayət qədər yüksəkdir. Bir itki ilə qarşılaşdığımızda və ya stresli bir həyat hadisəsi ilə qarşılaşdığımızda, sıx bir kədər, narahatlıq, qəzəb və ya ümidsizlik hiss edə bilərik və bəzən ölməyin daha yaxşı olduğunu düşünə bilərik. Bununla belə, yadda saxlamaq lazımdır ki, intihar düşüncələri ciddi həyat streslərinin təbii nəticəsi deyil. Beləliklə, istənilən vəziyyətdə intihar və ya ölüm düşüncələri ağlına gəlir ki, bu da həmin şəxsin depressiyadan və ya başqa bir psixiatrik xəstəlikdən əziyyət çəkdiyini və ya intihara meylli ola biləcəyini və psixiatrik müalicəyə müraciət etməli olduğunu göstərir.
İtkilər, stresli həyat hadisəsi, həmyaşıdların zorakılığı, travmatik təcrübələr, bəzi ailə və iqtisadi problemlər də intihar davranışına səbəb ola bilər. Bununla belə, vurğulamaq istərdim ki, intihar kimi mürəkkəb davranışı tək bir səbəblə əlaqələndirmək rahatlığından çəkinməliyik. Bundan əlavə, əvvəlki araşdırmalar intihar edən, fiziki və ya cinsi istismar tarixi, ümidsizlik, aqressivlik, sosial dəstəyin olmaması, sosial təcrid, həmyaşıdları ilə zorakılıq, introversiya, silah və ya digər özünəməxsus vasitələrlə intihar edən bir ailə üzvünün olduğunu göstərir. Biz bilirik ki, əlçatanlıq, xroniki xəstəlik, zəif ailə bağları və travmatik hadisə yaşamaq intihar riskini artırır. Lakin bundan əlavə, biz yaxşı sosial qarşılıqlı əlaqənin və dəstəyin və yaxın və dəstəkləyici ailə əlaqələrinin də intiharı azaldığını da bilirik".
Bir müddət "Mavi balina" oyunu ilə uşaqlar arasında intiharlar artdı. Uşaqları belə oyunlardan qorumaq olarmı?
Psixoloq bildirir ki, bir amilin uşağı intihara sürüklədiyini düşünmür:
"Ancaq onsuz da müalicə olunmamış psixiatrik xəstəliyi, intihar və ya özünə zərər vermə düşüncələri olan uşaq bu cür təhlükəli oyunlara daha çox maraq göstərə bilər və sosial təcridni artıran, intihara sövq edən bu cür oyunların xarakteri bu cür düşüncələri daha da gücləndirərək uşağı intihara sürükləyə bilər. Bu baxımdan uşaqların internetə qoşulan cihazlarına nəzarətin valideynlərin əlində olması və ailələrin uşaqlarının nə ilə vaxt keçirdiklərindən xəbərdar olması qaydasına diqqət çəkmək istəyirəm. Onu da deyim ki, ailələrin media və internet savadlılığı çox önəmlidir və uşaqlarının oynadığı oyunları mütləq araşdırmalıdırlar.
Sui-istifadə, məişət zorakılığı, zəif ailə əlaqələri, valideyn nəzarətinin azalması və ya olmaması, valideynlərdə xroniki tibbi və ya psixiatrik xəstəliklər, həmyaşıdların zorakılığı və ailənin iqtisadi depressiyası uşaqları intihara sövq etməkdə rol oynaya bilər. Bundan əlavə, qeyd etmək lazımdır ki, sosial problemlər, qeyri-müəyyənliklər və çaşqınlıq da intihar davranışının artmasına səbəb ola bilər.
İntiharla bağlı etməli olduğumuz şey hamımız kimi uşaq və gənclərdə də intihar davranışının müşahidə oluna biləcəyinin fərqində olmaq və intihara meylli gəncləri əvvəlcədən müəyyən etməyə çalışmaqdır ki, intiharın risk faktorlarını və həyəcan təbili çalsın. Bayaq da qeyd etdim. Bu şəkildə deyə bilərəm ki, intihara meyilli olduqlarını düşündükləri insanlarla intihar haqqında danışmaq və lazım gələrsə kömək almağa təşviq etmək, müşayiət etmək çox dəyərlidir".
Son günlər bir-birinin ardınca baş verən kütləvi intiharlar mediada, sosial şəbəkələrdə paylaşılır. Bu məsələlər mediada geniş işıqlandırılarkən uşaqlar bu vəziyyətdən necə təsirlənir? Medianın xəbərləri çatdırma tərzi uşaqlara necə təsir edir?
"Təəssüf ki, son vaxtlar təsadüfi intihar xəbərlərinə tez-tez rast gəlirik. Ancaq hamıya məlumdur ki, intihar xəbərləri intiharları artıra bilər. Ona görə də intihar xəbərinin verilməsi böyük məsuliyyət tələb edir. Media işçiləri intihar xəbərini verməzdən əvvəl maksimum həssaslıq nümayiş etdirməlidirlər və əgər xəbər hazırlanacaqsa, yalnız zəruri məlumatlarla kifayətlənməlidir. Xəbərlərdə üsullar qeyd edilməməli, xəbər ən sadə məlumatlarla və təfərrüata varmadan hazırlanmalıdır. Xəbərlərdə intihara meyilli davranışın alternativləri, məsələn, kaş ki, bunu bir dostu ilə paylaşsaydım və ya psixiatrik dəstəklə problemlərinin öhdəsindən gələ bilsəydim, kimi alternativlər vurğulanmalı və intihar heç vaxt təriflənməməlidir. Bundan əlavə, intihar heç vaxt həll yolu kimi təqdim edilməməli və intihara cəhddən sonra yarana biləcək ağır fiziki problemlər və əlilliklər vurğulanaraq belə nəticələrdən çəkindirici vasitə kimi istifadə edilməlidir. Bundan əlavə, qurban haqqında həvəsləndirici ifadələr işlətməkdən çəkinməli, reputasiya qazanmaqdan maksimum dərəcədə çəkinməli və intihar metodundan istifadə etməməyə diqqət yetirilməlidir".

Röyalə Xəyal