ŞİDDƏT içində böyüyən UŞAQLIQ....

Şiddət insan həyatının bütün sahələrində müşahidə oluna bilən və dünyada getdikcə artan mühüm problemdir. Zorakılıq, bir şəxsin və ya bəzən bir qrupun başqa bir şəxs üzərində güc və nəzarət yaratmaq səyidir. Zorakılıq fenomeni bəşəriyyətin tarixi ilə birlikdə meydana çıxmış və bir çox fərdi və ictimai elementləri özündə birləşdirən mürəkkəb bir quruluşu ortaya qoyur. Ona görə də zorakılıq fenomenini müəyyən etmək və üzə çıxarmaq asan deyil. Bir çox fərqli formada özünü göstərə bilən zorakılıq günümüzdə həm fərdi, həm də ictimai ölçülərdə tez-tez rast gəlinən bir hadisədir. Ölkəmizdə zorakılığı bir tərbiyə forması kimi qəbul edərək, həm ailədə, həm də ictimai həyatda bunu qanuni görmək zorakılığın həm təkrarlanmasına, həm də gizlədilməsinə gətirib çıxarır.
İnsanların doğulduğu andan, bir sözlə, insanın cəmiyyətin bir parçası olmasında, böyüməsində, inkişafında, sosiallaşmasında ailənin rolu qaçılmazdır. Ailə uşağın inkişafında ilk sosiallaşdığı yerdir, ilk ünsiyyət quran insanlar ailə üzvləridir. Uşaq doğulduğu andan onun şəxsiyyətinin və mənəvi quruluşunun əsasları ailəsi ilə qarşılıqlı münasibətdən əldə etdiyi nəticələrlə formalaşır. Uşaqlar valideynlərinə təkcə qayğı və qidalanma baxımından deyil, həm də qayğı və sevgi baxımından ehtiyac duyurlar. Uşaq sevgi və dinc ailə mühitində qurduğu təməllərlə davranışını, ictimai münasibətlərini və ictimai harmoniyasını tənzimləyir. Bu səbəbdən valideynlərin uşaqlarına qarşı münasibət və davranışları uşağın inkişafında təsirli olur. Ailə yaxın münasibətlərin, bütün məmnunluqların və inkişaf imkanlarının mənbəyi olduğu kimi, ən böyük emosional pozğunluqların, gərginliklərin və münaqişələrin də mənbəyi ola bilər.
Məişət zorakılığı emosional zorakılıqdan ölümlə nəticələnən fiziki zorakılığa qədər dəyişən bir anlayışdır. Zorakılıq göstərən və ya məişət zorakılığının qurbanı olan şəxs ailə üzvlərindən hər hansı biri və ya bir neçəsi ola bilər. Məişət zorakılığı bir insanın bir başqasına qarşı aqressiv və kompulsiv davranışını təsvir edir. Məişət zorakılığı fiziki, cinsi, psixoloji və hətta iqtisadi kimi müxtəlif yollarla müşahidə edilə bilər.
Uşaq sevgi və dinc ailə mühitində qurduğu təməllərlə davranışını, ictimai münasibətlərini və ictimai harmoniyasını tənzimləyir. Bu səbəbdən valideynlərin uşaqlarına qarşı münasibət və davranışları uşağın inkişafında təsirli olur. Ailə yaxın münasibətlərin, bütün məmnunluqların və inkişaf imkanlarının mənbəyi olduğu kimi, ən böyük emosional pozğunluqların, gərginliklərin və münaqişələrin də mənbəyi ola bilər. Bildirilir ki, ailə üzvləri tərəfindən ana, ata və ya uşağa qarşı zorakılıq bütün fərdlərə mənfi təsir göstərsə də, ən çox əziyyət çəkən həssas uşaqlardır.
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, şiddət yaşamış cütlüklər övladlarına bunu hiss etdirmədiklərini və onları qoruduqlarını söyləsələr də, şiddətin yaşandığı ailələrdə uşaqlar da daxil olmaqla hər bir fərd şiddətdən mənfi təsirlənir:
"Zorakılığın yaşandığı evlərdə uşaqlar çox vaxt zorakılığın ən yaxın şahidləri olur, bəzən də birbaşa olaraq yaşayırlar. Analar bəzən zorakı ataya müdaxilə etmək istədikləri üçün onlar da zorakılığa məruz qala bilər və ya bu halda bəzən ana qəzəbini uşaqlarından ala bilər. Zorakılığa məruz qalan uşaqlar ümumiyyətlə fiziki, emosional və şifahi zorakılıqla qarşılaşa bilərlər. Bu vəziyyət uşaqlarda özünə qapanma, qorxma, ünsiyyət problemi yaşama, məktəb həyatında uğursuzluq, dostlarının ailəsi haqqında sual verməsindən qorxduqları üçün məktəbə belə getmək istəməmələri şəklində özünü göstərir.
Ailə yaxın münasibətlərin, bütün məmnunluqların və inkişaf imkanlarının mənbəyidir, eyni zamanda ən böyük emosional pozğunluqların, gərginliklərin və münaqişələrin də mənbəyi ola bilər. Bildirilir ki, ailə üzvlərindən ana, ata və ya uşağa qarşı zorakılıq bütün fərdlərə mənfi təsir göstərsə də, ən çox əziyyət çəkən isə həssas vəziyyətdə olan uşaqlardır. Şiddət yaşamış cütlüklər övladlarına bunu hiss etdirmədiklərini və onları qoruduqlarını söyləsələr də, şiddətin yaşandığı ailələrdə uşaqlar da daxil olmaqla hər bir fərd şiddətdən mənfi təsirlənir.
Zorakılığın müxtəlif növlərinin uşaqlara bir sıra təsirləri vardır.
Fiziki zorakılıq döymək, şillə vurmaq, çimdikləmək, dişləmək, itələmək, təpikləmək, boğmaq, əşya ilə hücum etmək, evdən qovmaq və ya öldürmək fiziki zorakılıq sayılır. Fiziki zorakılığa məruz qalan uşaqlarda sosial uyğunlaşma problemləri müşahidə edilir. Ümumiyyətlə qapalı, sakit, bəzən utancaq və qorxaq görünürlər.
Emosional zorakılıq uşaqların valideynləri tərəfindən mənfi münasibətə məruz qalması, sevgi və diqqət ehtiyacının ödənilməməsidir. Təhqiredici sözlər söyləmək, qorxutmaq, uşağın dostları ilə görüşməsinə mane olmaq, istəmədiyi şeyi etməyə məcbur etmək, tək buraxmaq, cinayətə sürükləmək, daim tənqid etmək, təhdid etmək, tərk edilməklə qorxutmaqkimi bir çox vəziyyətlər emosional şiddətə aiddir.
Ailədə emosional zorakılığa məruz qalan uşaqda durğunluq, ləngimə və reqressiyaya səbəb olan davranışlar baş verə bilər. Uşağın müsbət inkişafına mane olan və fiziki zorakılığı ehtiva etməyən davranışlar da emosional zorakılıq dairəsinə daxildir. Burada yadda saxlamaq lazım olan vacib məqam, emosional zorakılığın təsirlərinin fiziki zorakılığın təsirindən daha gec sağalmasıdır.
Şifahi zorakılıq təzyiq və hədə-qorxu ilə qarşı tərəfə qarşı cəza və nəzarət vasitəsi kimi söz və hərəkətlərdən istifadə edilməsi kimi müəyyən edilir. Bu, uşağa qarşı inamsızlıq və utanc verici xarakterli ciddi təhqirləri ehtiva edə bilər. Onlar emosional zorakılıqla iç-içə ola bilsələr də, aralarında bəzi fərqlər də var. Şifahi şiddətdə təhqir və davranışların sözlə ifadəsi ön plandadır. Bu, ümumiyyətlə qəzəbi idarə edə bilməmək nəticəsində, ani parıltıların təsiri ilə meydana gəlir. Şifahi şiddətə məruz qalan uşaqlarda özünə inamsızlıq, narahatlıq, əsəbilik, qorxu, depressiya, introversiya, istəksizlik və ümidsizlik kimi bir çox psixi problemlər müşahidə edilə bilər.
Məişət zorakılığının uşaqlara ən böyük təsiri, uşaqların ailədə hər şeyin belə getdiyinə inanmalarıdır. Bu uşaqların gələcəkdə cinayətkar və ya zorakılıq etmə ehtimalı daha yüksəkdir. Atasının anasına qarşı zorakılıq göstərdiyinin şahidi olan uşaq, qadına qarşı zorakılığın normal davranış forması olduğunu düşünəcək. Bu uşaqlar həyatlarında olan problemin hamısının həllini şiddət və zorakılıqla təmin etməyə çalışacaqlar. Bundan əlavə, şiddətin yüksək olduğu evlərdə böyüyən uşaqlar gələcəkdə maddə istifadəsi, intihar və evdən qaçmaq kimi böyük risklər altındadırlar.
Zorakılığın tezliyi və səviyyəsi, zorakılığın azaldılması üçün qəbul edilmiş siyasətin həyata keçirilməsi və təsirləri də müntəzəm olaraq obyektiv qiymətləndirilməlidir. Uşaqlara qarşı zorakılığın qarşısının alınmasına yönəlmiş strategiya nəzərə almalıdır ki, uşaqlara qarşı zorakılığın ən azı müəyyən formalarını normal və hətta faydalı hesab edən fikirlər də mövcuddur. Diqqət yetirilməsi lazım olan digər məqam ondan ibarətdir ki, zorakılıq tez-tez xəbərlərdə və mediada problemlərin həlli yolu kimi yer alır və zorakılıq böyüklər arasında normal və məqbul hesab olunur. Demək olar ki, uşaqlar şiddəti böyüklərdən öyrənirlər. Məişət zorakılığı uşaqların sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Belə uşaqlarda anksiyete, depressiya, öyrənmə çətinlikləri, emosional və davranış pozğunluqları, sonrakı həyatda daha çox şiddətə məruz qalma və özlərinin zorakılıqdan istifadə etmələri, məktəbdə uğursuzluqlar, travma sonrası stress pozğunluğu, somatik şikayətlər, davranış pozğunluğu, fobiya, uyğunlaşma pozğunluğu kimi anti-sosial problemlər və introversiya müşahidə olunur. Valideynlərin dəstəkləməyən reaksiyası uşaqda mənfi emosiyaların daimi ifadəsinə, uğursuz mübarizə bacarıqlarına və aşağı sosial bacarıqlara səbəb ola bilər. Bu səbəbdən çoxşaxəli komanda üzvləri tərəfindən məişət zorakılığına məruz qalan uşaqları müəyyən etmək və zorakılığın təsirləri də daxil olmaqla psixososial dəstək göstərmək lazımdır. Lakin bu prosesdə unudulmamalıdır ki, həmin mənfi nəticənin xəbərçisi və ya birbaşa səbəbi olan zorakılıq yada salınmalı və lazımi tədbirlər görülməlidir".

Röyalə Xəyal