Şiddət- ARAŞDIRMA

Şiddətə məruz qalmaq uşağın özünə və başqalarına olan inamını zədələyir. Müasir dünyamızda uşaqlar zorakılıq halları ilə ailədə, yaşıdları arasında, televiziyada, internetdə, oynadığı oyunda rastlaşa bilər. Bəzən zorakılıq fiziki olaraq birbaşa uşağa və ya uşaq şahid olduğu kimi başqasına tətbiq edilir.
Təhqir, məsxərə, söyüş, təhqiramiz sözlər, ləqəblər şifahi zorakılıq kimi uşağın dünyasına daxil olur. İstisna, laqeydlik, cəhalət, marginallaşma, utanc və şifahi zorakılıq kimi çıxışlar da emosional zorakılıq ehtiva edir. Sosial şəbəkələrdə də uşaqlar şüursuz olaraq qan, döyüş, silah, intihar, qətl kimi şiddət səhnələrinin şahidi olurlar və bu onların sosial həyatlarına da böyük zərbə vurur.
Psixoloq Ülkər Məmmədlinin sözlərinə görə, uşaq dünyasında zorakılıq tanış və adət halına gələndə mənlik inkişaf etmir, dünya onlar üçün etibarsız və qorxulu bir yerə çevrilir:
"Uşaq ya zorakılıq qarşısında özünə qapanır və qorxur, ya da özünü qorumaq üçün başqalarından kömək istəyir. Ona görə də bəzən başqalarına güvənməyən, davakar, dəcəl, şıltaq uşaqlarla rastlaşa bilirik. Zorakılığın növü və səbəbi nə olursa olsun, bu, bütün uşaqları dərindən sarsıdır. Zorakılığa nə vaxt və necə rast gəlinir, onun tezliyi, intensivliyi və kimlər tərəfindən tətbiq olunması təsirin miqyasını müəyyən edir. Uşağın dünyasına ən çox təsir edən məişət zorakılığına məruz qalmadır".
Mütəxəssislər bildirir ki, uşaq dünyasında zorakılığa məruz qalmaq o dünyaya gözünü açmadan, hətta ana bətnində olarkən başlamış ola bilər. Ananın məişət zorakılığına məruz qalması və ya ailədən kənar zorakılığa məruz qalması dölə təsir edir. Ananın qorxuları, narahatlığı, stressi uşağa keçir. Buna görə də ana hamiləlik dövründə fiziki, sözlü və ya emosional zorakılığa məruz qalırsa, uşaq dünyaya gəlməmişdən əvvəl zorakılığa məruz qalır.
Ailədə cütlüklər arasında zorakılıq olduqda uşaq qorxsa belə bu vəziyyətə müdaxilə etməyə çalışır. Uşaq həm şahid kimi, həm də qarşısını almağa çalışaraq ailədə zorakılığa məruz qalır. Uşağın məruz qaldığı zorakılıq, yaşının neçə olmasından asılı olmayaraq, onun bütün dünyaya, xüsusən də valideynlərinə olan inamını sarsıdır.
Bu müdaxilələrdə şiddətə şahid olan uşağın emosional olaraq təsirlənməməsi mümkün deyil. Ona görə də uşağın ailədə emosional zorakılığa məruz qalması qaçınılmazdır. Ancaq bəzən şüurlu və ya şüursuz şəkildə uşağa şiddət tətbiq oluna bilər.
Psixoloq bildirir ki, bəzən valideynlər azyaşlı uşağa təsir etməyəcəyini düşünərək qapalı otaqlar arxasında mübahisə edirlər. Ancaq uşaq neçə yaşında olursa olsun, onun şüuru kifayət qədər yüksəkdir. Uşaq bağlı qapılar arxasında fiziki, şifahi və emosional zorakılıq arqumentlərini dərk edir. Görməsə belə, eşitdiyi səslər uşağın beynində mənfi obrazlara çevrilir və uşağa ən az görmək qədər təsir edir.
Zorakılıqdan sonrakı vəziyyət də, dava anı da uşağa zərər verir. Ata və ya ananın evdən ayrılması, valideynin bir küncdə ağlaması, yaralanması və ya zədələnməsi uşağa şiddətin davamıdır.  Uşaq cütlər arasında vasitəçilik etmək məcburiyyətində qala bilər. Problemləri uşaq vasitəsilə həll etməyə cəhd etmək olar. Yaxud ailə problemləri uşağa keçə və onun üzərinə emosional yüklər qoyula bilər. Valideynlər uşağın olmadığı bir mühitdə yaşanan zorakılığı uşağa birbaşa deyə bilər. Bəzən valideyn və ya digər ailə üzvləri uşaqdan məlumat almağa cəhd edə bilərlər. Bütün bunlar uşaq üçün birbaşa zorakılığa məruz qalmaqla eyni təsirə malikdir. Ailədə uşağın məna verə bilmədiyi incikliklər də uşaq üçün zorakılıqdır. Uşağın yoxluğunda problem yaranıb və uşaq bunu bilmir, ancaq hadisənin sonrakı nəticələrinə şahid olur. Uşaqla əlaqəsi olmayan ancaq məruz qalan bu vəziyyət yenidən emosional şiddətə girir.
Ailə, məktəb, sosial mühitlə yanaşı müəllimlər, media və həmyaşıdlar da zorakılığın mənbəyi ola bilər.
Zorakılığa məruz qalma qaçılmaz olaraq uşaq dünyasında fərqli dəyişikliklər və reaksiyalarla özünü göstərir. Lakin bunların zorakılıqla, yoxsa başqa problemlə əlaqəli olduğunu anlamaq asan deyil. Ailənin və varsa müəllimin məlumatlılığı diaqnozda mühüm rol oynayır. Problemlər nə qədər tez müşahidə edilərsə və peşəkar dəstək ilə müdaxilə edilərsə, uşaq bir o qədər az təsirlənir.
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, zorakılığa məruz qalan uşaqda görülən əlamətlər şiddətin növünə, tezliyinə və şiddətinə və uşağın yaşına görə dəyişir:
"Əgər uşağın emosional dəstəyi varsa, ailə münasibətləri və valideyn münasibətləri sağlamdırsa, təsirlənmə nisbəti azalır. Uşağın məruz qaldığı zorakılıq ailə daxilindədirsə və şiddəti daha yüksəkdirsə, təsirləri bir o qədər çox olur. Zorakılığa məruz qalma uşaqda bir sıra simptomlarla özünü göstərə bilər: yuxu problemləri, yemək problemləri, mənfi hisslər və düşüncələr, həddindən artıq narahatlıq və qorxu, gecə yatarkən altını islatma, barmaq əmmək, dırnaq yemək, psixoloji nitq pozğunluqları, passiv aqressiv davranışlar, həddindən artıq qəzəb, əsəbilik, narahatlıq, ətraf mühitə, sevilən şeylərə laqeydlik, konsentrasiyada çətinlik, yadda saxlamaqda çətinlik, məktəb fobiyası (məktəbə getməkdən imtina), sosial fobiya halları, akademik uğurun və məktəbə marağın azalması, həmyaşıdlarla münasibətlərin zəifləməsi, ailədaxili ünsiyyətin azalması və s. bu kimi hallar".
Zorakılığa məruz qalma uşaqda bəzi əlamətlərlə özünü büruzə versə də, bu əlamətlərə diqqət yetirilməyəndə daha böyük zərərlər baş verir. Uşaq tək qalmaqdan qorxa bilər, amma xüsusilə zorakılıq ailə daxilində olarsa, uşaq emosional dəstək tapa bilməz. Uşaqda yaranan qorxu və narahatlığın qarşısı alınmazsa, ümumi narahatlıq pozğunluğuna çevrilə bilər. Qorxular geniş yayıla bilər. Uşaq zərər görəcəyindən qorxaraq hər kəsdən və hər şeydən qaçmağa başlaya bilər.
Mütəxəssislər bildirir ki, zorakılıq, şiddət halları baş verdikdə, uşaqda depressiya və intihar düşüncələri də arta bilər. Əgər zorakılığın öhdəsindən gələ bilməyən uşaq zorakılığı problemlərin həlli üsulu kimi görürsə, ondan öz həyatında istifadə edə bilər.
Uşaq erkən yaşda və xüsusilə ana bətnində zorakılıqla qarşılaşarsa, onda bağlanma problemləri, ayrılıq narahatlığı yarana bilər. Hisslərini şifahi və ya fiziki olaraq paylaşa bilməyən uşaqlarda qəzəb və aqressiya baş verə bilər. Uşaqda ağlama, idarəetməni itirmə, asanlıqla sakitləşə bilməmə və diqqətdən yayınma müşahidə edilə bilər. Xüsusilə erkən yaşda maraq və zorakılığın olmaması uşağın idrak inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.
Yuxu və qidalanma pozuntuları uşağın fiziki inkişafını ləngidə bilər. Diqqət və konsentrasiyada çətinlik çəkən uşaqlarda ünsiyyət, məktəb müvəffəqiyyəti və öyrənmə prosesi də mənfi təsirlənir. İnformasiyanı əldə etmək, yəni yadda saxlamaq informasiyanı emal etmək qədər çətinləşir. Ona görə də zorakılığa məruz qalma uşağın məktəb həyatında, akademik göstəricilərində ciddi mənfiliklərə səbəb olur. Onlarda özünə inam və özünə hörmət, empatiya və sağlam ünsiyyət bacarıqları inkişaf etmir. Sağlam problem həll etmə bacarıqlarını öyrənmək və tətbiq etmək mümkün deyil.
Zorakılıq uşaq dünyasına nə qədər mənfi təsir edirsə, yeniyetmə dünyasına da bir o qədər mənfi təsir edir. Yeniyetməlik dövründə zorakılığa məruz qalmaq emosional, sosial və akademik problemlərə səbəb olur. Akademik uğur aşağı düşür, şəxsiyyətlərarası münasibətlər zəifləyir. Üstəlik, yeniyetməlik dövründə fərdin yaşadığı fiziki, emosional və idrak dəyişiklikləri zorakılığa uşaqlardan fərqli reaksiyalara səbəb olur.
Gənclər ailədəki zorakılığa cavab verə bilirlər. O, həm cinayətkar, həm də günahkar ola bilər. Yeniyetmə özünə və ya yaxınlarına qarşı zorakılığı dayandırmaq üçün planlar qura bilər. Gənclərdə depressiya və intihar düşüncələri uşaqlara nisbətən daha çox olur. Gənclər ailədə tapa bilmədikləri mənəvi və fiziki dəstəyi qarşılamaq üçün riskli sosial qruplara və dostluqlara müraciət edə bilərlər. Bir qrupa aid olmaq və emosional olaraq istirahət etmək üçün zərərli vərdişlərə müraciət edə bilər. Riskli davranışlar göstərə və ya siqaret, spirt və maddə istifadəsinə müraciət edə bilərlər. Bundan əlavə, zorakılığa şahid olan və məruz qalan uşaq və yeniyetmələrdə yalançı davranışlar arta bilər. Zərərləri azaltmaq və cəzadan qaçmaq üçün uşaq və ya yeniyetmə yalan danışa bilər. Əgər yalanın işə yaradığını görsə, bunu vərdiş halına sala bilər.
Uşaqların və gənclərin özlərini qurduqları və gələcəklərini formalaşdırdıqları prosesdə zorakılıqla qarşılaşmaq dağıdıcı təsir göstərir.
Zorakılığa məruz qalma həm uşaqlar, həm yeniyetmələr, həm də böyüklər üçün fiziki, emosional, koqnitiv və sosial cəhətdən zərərlidir. Zorakılıqdan sonra uşaq və yeniyetmələr izlənilməli, ailə lazımi dəstəyi verə bilmədikdə psixoloji dəstək alınmalıdır.

Röyalə Xəyal