Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri: qardaşlıqdan strateji müttəfiqliyə- ÖZƏL
Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri son illərdə yeni inkişaf mərhələsinə daxil olub. Bu münasibətlərin təməlində xalqlarımızı birləşdirən ortaq tarix dayanır. Dil və mədəni yaxınlıq əlaqələrin mənəvi əsaslarını daha da möhkəmləndirir. Qarşılıqlı hörmət dövlətlərarası münasibətlərin bütün istiqamətlərində özünü göstərir. Prezident İlham Əliyev ilə Prezident Şavkat Mirziyoyev arasında formalaşmış etimad bu prosesə xüsusi dinamika verir. Siyasi rəhbərlərin müntəzəm təmasları əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Beləliklə, iki ölkənin münasibətləri təbii qardaşlıqdan institusional tərəfdaşlığa doğru inkişaf edir.
Son beş ildə keçirilmiş yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər siyasi dialoqun intensivliyini göstərir. Bu səfərlər zamanı çoxsaylı sənədlərin imzalanması əlaqələrin hüquqi bazasını genişləndirib. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü ilin avqustunda Özbəkistana səfəri mühüm siyasi hadisə olub. Prezident Şavkat Mirziyoyevin 2025-ci ilin iyulunda Azərbaycana səfəri də qarşılıqlı etimadı nümayiş etdirib. Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə münasibətlərin yeni məzmununu ifadə edir. Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə isə siyasi əlaqələri daha yüksək səviyyəyə çıxarıb. Bu sənədlər iki dövlət arasında uzunmüddətli əməkdaşlığın möhkəm əsasını formalaşdırır.
Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması əlaqələrin institusional xarakterini gücləndirib. Şuranın iclasları strateji məsələlərin sistemli şəkildə müzakirəsinə imkan yaradır. Burada yeni layihələr nəzərdən keçirilir və əvvəlki razılaşmaların icrası qiymətləndirilir. Üç iclasın keçirilməsi siyasi dialoqun ardıcıllığını nümayiş etdirir. Bu mexanizm liderlər arasında birbaşa təmasların səmərəliliyini artırır. Eyni zamanda, dövlət qurumları arasında koordinasiyanın güclənməsinə şərait yaradır. Belə institutlar Azərbaycan-Özbəkistan əlaqələrinin davamlı xarakter daşıdığını göstərir.
Siyasi yaxınlaşma iqtisadi münasibətlərin də genişlənməsinə müsbət təsir göstərir. 2025-ci ildə ticarət dövriyyəsinin 795 milyon dollara çatması mühüm nəticədir. Bu göstəricinin əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artması diqqət çəkir. 2026-cı ilin ilk beş ayında da artım tempinin qorunması müsbət dinamikanı təsdiqləyir. Qarşılıqlı ticarətin genişlənməsi sahibkarlar üçün yeni imkanlar yaradır. İstehsal və xidmət sahələrində əməkdaşlığın artırılması bu potensialı daha da böyüdə bilər. İqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi siyasi münasibətlərin maddi əsaslarını möhkəmləndirir.
İnvestisiya əməkdaşlığı iki ölkənin iqtisadi gündəliyində xüsusi yer tutur. Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin 500 milyon dollarlıq kapitalı bu istiqamətin əhəmiyyətini göstərir. Şirkət birgə layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün mühüm platforma rolunu oynayır. Yeni müəssisələrin yaradılması istehsal kooperasiyasını genişləndirə bilər. Qarşılıqlı investisiyaların artması iqtisadi münasibətləri daha dayanıqlı edir. Azərbaycanın Özbəkistandakı və Özbəkistanın Azərbaycandakı layihələri bu əməkdaşlığın praktiki nəticələridir. Nəticədə tərəflər yalnız ticarət edən deyil, birgə istehsal yaradan tərəfdaşlara çevrilirlər.
Nəqliyyat-logistika əməkdaşlığı da ikitərəfli münasibətlərin strateji istiqamətlərindəndir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi Özbəkistanın qərb bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirir. Özbəkistanın Mərkəzi Asiyada yerləşməsi isə Azərbaycanın regiondakı iqtisadi bağlantılarını gücləndirir. Orta Dəhliz bu iki ölkənin imkanlarını birləşdirən mühüm marşrutlardan biridir. 2025-ci ildə tranzit daşımalarının 1,4 milyon tona çatması real irəliləyiş göstərir. 2026-cı ilin ilk yarısında artımın davam etməsi perspektivlərin geniş olduğunu göstərir. Bu əməkdaşlıq gələcəkdə Şərqlə Qərb arasında daha intensiv ticarət axınlarına xidmət edə bilər.
Enerji sahəsində əməkdaşlığın məzmunu da son dövrdə dəyişir. Ənənəvi neft-qaz əlaqələri yeni enerji layihələri ilə tamamlanır. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaşıl enerji istiqamətində əməkdaşlıq mühüm perspektiv yaradır. Bərpaolunan enerjinin istehsalı və ötürülməsi regional enerji sistemlərinin inteqrasiyasına imkan verə bilər. Xəzər dənizinin dibi ilə enerji ötürülməsi ideyası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yaşıl enerji layihələri Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yeni bağlantı formalaşdıra bilər. Azərbaycan-Özbəkistan tərəfdaşlığı beləliklə yalnız ikitərəfli deyil, regional əhəmiyyət də qazanır.
Elmir Rzayev
YAP Şuşa rayon təşkilatının əməkdaşı