Dəqiqələr içərisində milyonlarla insanın həyatına son qoya biləcək təbii fəlakətdən necə qorunaq?

Zəlzələ yeraltı zərbələr və yerin üst qatının titrəməsi nəticəsində yaranan qarşısı alınmaz təbii hadisədir.
Dünya yaranandan bəri zəlzələlərin ardıcıl olaraq seysmik aktiv bölgələrdə baş verdiyi və nəticədə milyonlarla insanın və sığınacaqların dağıldığı məlum olub.
Fevralın 6-da Türkiyənin Kahramanmaraş vilayətinin Pazarcık rayonunda 7,7 bal, Elbistan rayonunda 7,6 bal gücündə iki zəlzələ baş verdi. Dərinliyi 7 kilometr olan zəlzələ 10 vilayətdə ciddi dağıntılara səbəb oldu və zəlzələdən zərər çəkmiş 10 vilayətdə üç ay müddətinə fövqəladə vəziyyət rejimi elan olundu. Təbii fəlakət nəticəsində 36 187 nəfər ölüb, 105 505 nəfər yaralanıb, hazırda 13 208 yaralının müalicəsi isə xəstəxanalarda davam etdirir.
Məlum olduğu kimi, qardaş ölkəmiz dünyada ən aktiv zəlzələ zonalarından birində yerləşir. Keçmişdə ölkədə çoxlu dağıdıcı zəlzələlər olduğu kimi, gələcəkdə də tez-tez baş verən zəlzələlər nəticəsində böyük can və mal itkiləri yaşanılması qaçınılmaz bir acı həqiqətdir. Zəlzələ Bölgələri Xəritəsinə əsasən, ölkənin 92%-i zəlzələ zonalarında yerləşir. Son 60 ildə 58.000 vətəndaş həyatını itirib, 122.000 nəfər xəsarət alıb, təxminən 411.000 bina zəlzələlər nəticəsində dağılıb və ya ciddi şəkildə zədələnib. Nəticədə demək olar ki, hər il zəlzələlərdən orta hesabla 1000 türk vətəndaşı həlak olur, 7000 bina dağılır(12-13). Türkiyədə 1976-2005-ci illər arasında baş verən 38 zəlzələdə dəyən iqtisadi ziyan 16 milyard dollar olub. Təkcə Mərmərə zəlzələsinin vurduğu ziyan 8,5 milyard dollar təşkil edib.
Ölkəmizin isə ən yaxın tarixində ən güclü zəlzələ 1902-ci ildə Şamaxıda baş verib. Müxtəlif mənbələrdən alınan məlumata görə, onun maqnitudası 6,9-9 bal olub. Təbii fəlakət nəticəsində şəhərin 2 mindən çox sakini həlak olub, minlərlə insan yaralanıb. 20 minə yaxın Şamaxı sakini damsız qalıb. Həmin dövrdə 4000 yaşayış binası, səkkiz məscid, 10-dan çox mədrəsə, 40 hamam və onlarla başqa tikili dağıdılıb.
2000-ci il noyabrın 25-də də Bakı yaxınlığında Xəzər dənizində güclü zəlzələ baş vermiş, paytaxtda maqnitudası 6,5, episentrdə isə 7,0 bal gücündə olmuşdur. Binalara ciddi ziyan dəyməyib. Ölənlərin sayı 22 nəfər olub. Onlardan 3 nəfər birbaşa zəlzələ zamanı aldığı xəsarətlərdən dünyasını dəyişib. Bakı şəhər Təcili Tibbi Yardım Stansiyasından verilən məlumata görə, qalanları stress nəticəsində infarkt keçirərək dünyasını dəyişib.
Dünya miqyasına görə isə, 1960-cı ildə Çilidə baş vermiş hadisə indiyədək şkala üzrə ölçülən ən böyük zəlzələ hesab olunur. Zəlzələnin gücü 9,5 bal olub. Araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, zəlzələdə 3000 nəfər ölüb, 2000 nəfər yaralanıb və 2.000.000 insan evsiz qalıb. Lakin bəzi araşdırılmış məlumatlardasa ölü sayının 6000-ə çatdığı iddia olunur. İqtisadi zərər 400-800 milyon dollar aralığında deyilsə də, sonradan bu rəqəmin 3.19-6.38 milyard dollar olduğu bildirilib.
Milyonlarla insanın həyatına son qoyan bu təbii fəlakətin meydana gəlmə səbəbləri nədir bəs?
Yaşadığımız dünya radiusu 6370 km olan kürədir. Yer səthindən yerin mərkəzinə qədər olan hissələr 1. Litosfer (bərk) 2. Astenosfer (özlü, axan) 3. Mantiya (yarı özlü, yarı bərk) 4. Özək (bərk) təbəqələrdən ibarətdir. Qalınlığı həyatımızı davam etdirdiyimiz Litosfer 70-80 km; 1500-2000 C temperaturda və ərimiş saqqız konsistensiyasında Astenosferin üstündə yerləşir. Litosfer bu isti və özlü təbəqədə hərəkətdədir. Bu hərəkət zamanı əmələ gələn tektonik qüvvələrin təsiri ilə müəyyən dövrlərdə qırılmalar boyunca qəfil hərəkətlər baş verir. Bu qəfil hərəkətlər nəticəsində yaranan titrəyişlər litosferin hər yerində hərəkət edir və zəlzələlərə səbəb olur. Bugünkü texnologiya ilə zəlzələni tam zamanında proqnozlaşdırmaq və ya gecikdirmək mümkün deyil. Məlumdur ki, yer səthindən dərinə getdikcə yerin temperaturu artır. Astenosferdə əmələ gələn qüvvələr, xüsusən də konveksiya cərəyanları hesabına daş qabığı parçalanır və çoxlu "plitələr"ə bölünür. Hazırda 10-a qədər böyük və çoxlu kiçik plitələr var. Bu plitələrdə dayanan qitələrlə birlikdə Astenosferdə sal kimi üzür və bir-birinə nisbətən insanların hiss edə bilməyəcəyi sürətlə hərəkət edirlər.
Yer qabığını təşkil edən lövhələrin bir-birinə sürtündüyü, bir-birini sıxdığı, üst-üstə düşdüyü və ya bir-birinin altına getdiyi bu lövhələrin sərhədləri dünyada zəlzələlərin baş verdiyi yerlərdir. Hərəkət, sürtünmə qüvvəsi itələnən plitə ilə başqa bir plitə arasında aşıldığında baş verir. Bu hərəkət çox qısa müddətdə baş verir və uzaqlara yayıla bilən zəlzələ (sarsıntı) dalğaları yaranır. Bu zaman yer üzündə bəzən çılpaq gözlə görünən, kilometrlərlə uzanan quru çatları baş verə bilər. Bu qırıqlar bəzən yerdə müşahidə olunmur və səth təbəqələri tərəfindən gizlənə bilər. Nəzəriyyələrə görə, hər hansı bir nöqtədə yavaş-yavaş meydana gələn vahid deformasiya yığılması ilə elastik şəkildə yığılan enerji, zamandan asılı olaraq, kritik qiymətə çatdıqda, qırılma müstəvisi boyunca sürtünmə qüvvəsini üstələyir və hər iki hissədə süxur bloklarının nisbi hərəkətlərini yaradır.
Araşdırmalar göstərir ki, dünyanın müxtəlif ölkələrində zəlzələ ilə bağlı inanclar mövcuddur. İnanclara görə, zəlzələləri heyvanlar, məxluqlar və tanrılar törədir.
Hindistan inanclarına görə, dünya bir tısbağanın üzərində dayanan dörd filin əlindədir. Tısbağa da bir kobra üzərində tarazlıq saxlayır. Bu heyvanlardan hər hansı biri hərəkət edəndə yer silkələnir.
Banqladeş və Çin inanclarına görə, yer səthində insanların olub-olmadığını anlamaq üçün zaman zaman yer silkələnir. Uşaqlar silkələnməni hiss etdikdə, "mən sağam, mən diriyəm" deyə qışqırdıqda, dünyadakı insanlar yer üzündə insanların olduğunu anlayır və titrəməyi dayandırırlar.
Sibir inanclarına görə, dünya xizəkdədir və bu xizəyi sürən Tanrı Tulidir. Bir neçə it də bu xizəyi çəkir. İtlər xizəyi sürməyi dayandırıb, qaşınmağa başlayanda dünya titrəyir.
Meksika inanclarına görə, El Diablo adlı bir canavar dünyada nəhəng yarıqlar oymaqdadır. Bu yarıqlar da cari qüsurlardır. O və onun iblis dostları yer üzünü pozmaq istəyəndə bu nəhəng yarıqlardan istifadə edirlər və zəlzələ baş verir.
Belçikada isə düşünürlər ki, Yer üzündəki insanlar son dərəcə günahkar olduqda, Allah insanlara qəzəbli bir mələk göndərir ki, planetimizi əhatə edən havanı üfürsün. Baş verən fırtınalar bir sıra sarsıntılar kimi bütün dünyada hiss olunan musiqi çalarları yaradır.
Məlum məsələdir ki, zəlzələ təbii hadisədir və onun qarşısını almaq mümkün deyil. Lazımi tədbirləri görərək isə zərər və dağıntıları azalda bilərik. Hər nə qədər ölkəmizdə bu təbii fəlakətlə tez-tez üzləşməsək də, hadisəyə qarşı ehtiyat tədbirləri görməkdə fayda var.
Zəlzələdən əvvəl görüləcək bir sıra ehtiyat tədbirləri:
1) Yaşayış sahələrini dəqiqliklə müəyyən etməliyik. Sürüşkən və aran əraziləri məskunlaşmaya açmamalıyıq. Evimizi boş torpaq olan maili yerlərdə tikməməliyik.
2) Quruluşları zəlzələ təsirlərinə davamlı etməliyik.
3) Zonalaşdırma planında yaşayış üçün ayrılmış yerlərdən başqa yerlərdə evlər və binalar tikilməməlidir.
4) Binalar sıldırım qayaların yaxınlığında, sıldırım dərələrin və dərələrin içərisində tikilməməlidir.
5) Güclü qar yağan və uçqun olan yamaclarda bina tikilməməlidir.
6) Mövcud binaların dayanıqlığını artırmalıyıq.
7) Ev alarkən yuxarıda qeyd olunan məsələləri nəzərə almalıyıq. Gündəlik istifadə etdiyimiz əşyaların evdə necə yerləşdirilməsinə də aşağıdakı hallarla diqqət yetirməliyik:
- Şkafın üzərinə qoyulan mebel və ofis materiallarının sürüşüb düşməməsi üçün plastik tutacaq materiallarından istifadə etməliyik.
- Soba və digər qızdırıcıları divara və ya döşəməyə bərk materiallarla bərkitməliyik.
- Divar arakəsmələrini və panelləri ziqzaq şəklində yerləşdirməli və yerə bərkitməliyik.
- Tavan və divar asma çilçıraq, kondisioner və s. cihazları elə yerləşdirməliyik ki, onlar öz çəkilərini daşıya bilsinlər.
- Zəhərli, partlayıcı, tez alışan materialları düşməyəcək şəkildə düzəltmək lazımdır.
- Qaz sızması və yanğına qarşı qaz klapanını və elektrik qoruyucularını avtomatlaşdırmalıyıq.
- Binadan qaçmaq üçün istifadə olunacaq yollardakı təhlükələri dərhal aradan qaldırmalı, bu yolları nişanlamalı, onlara lazımsız əşya və materiallar qoymamalıyıq.
- Biz zaman-zaman zəlzələ planı hazırlamalı və bu plana uyğun necə hərəkət etməli olduğumuzu məşq etməliyik.
- Yaşayış yerinin və ya iş yerinin xüsusiyyətlərinə və ölçüsünə uyğun olaraq bina rəhbərliyi tərəfindən əvvəlcədən müəyyən edilmiş müvafiq yanğınsöndürən balonumuz olmalı və vaxtaşırı texniki xidmət göstərməliyik.
- Liftlərin qapı tərəflərində "Zəlzələ zamanı istifadə edilmir" lövhəsi asmalıyıq.
- Lazım olan ilk tibbi yardım materiallarını, ehtiyat batareyaları və akkumulyatorlu radionu, fənərləri, təmizləyici materialları, siqnal fitlərini, şamları, kibritləri, quru qidaları çantada hər zaman hazır saxlamalıyıq.
- Zəlzələ zamanı özümüzü necə qoruyacağımız barədə ailə üzvləri ilə söhbətlər aparmalı, məşqlər etməliyik. Ailə üzvlərimizlə necə ünsiyyət quracağımız və evə çata bilməyəcəyimiz vəziyyətlər üçün alternativ görüş yerləri planlaşdırmalıyıq.

Röyalə Xəyal