Gender bərabərliyi beynəlxalq aləmdə necə tənzimlənir?

Cəmiyyət üzvlərinin heç bir məhdudiyyət və təzyiqə məruz qalmadan həyatın bütün sahələrindən bərabər şəkildə faydalanması demokratik hüquqdur. Bu kontekstdə gender bərabərliyi bildirir ki, qadınlar və kişilər cəmiyyətə verilən rol və məsuliyyətlərdən irəli gələn ayrı-seçkiliyə məruz qalmadan bərabər imkanlardan faydalanmalıdırlar. Amma təəssüf ki, bu gün dünyanın əksər yerlərində gender bərabərliyinə nail olunmayıb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Avropa İttifaqı kimi beynəlxalq təşkilatlar üçün gender bərabərsizliyi vəziyyətini aradan qaldırmaq və ya minimuma endirmək son dərəcə vacibdir. Genderə əsaslanan bərabərliyin başa düşülməsi BMT-nin də əhəmiyyət verdiyi sosial problemdir. Buna görə, 1970-ci ilin sonunda BMT-nin rəhbərliyi ilə "Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğvi haqqında Konvensiya" qüvvəyə minmişdir. Gender bərabərliyi sahəsində də fəaliyyət göstərən BMT Qadınları qadın və qızların ehtiyaclarını ödəmək, gender bərabərliyini dəstəkləmək və gender bərabərliyi üçün qlobal standartları müəyyən etmək məqsədi ilə yaradılmışdır. Avropa Birliyi isə qadın və qızların bütün sahələrdə kişilərlə bərabər olmasını təmin etməyi qarşısına məqsəd qoyub və bu istiqamətdə fəaliyyətini davam etdirir. Avropa İttifaqı Komissiyası 2015-ci ilin dekabrında "2016-2019 Gender Bərabərliyi Strategiyası"nı təqdim etdi. Sonrakı illərdə Aİ Komissiyası gender bərabərsizliyinə qarşı fəal rol oynadı.
Bərabərlik prinsipi insanların öz qabiliyyətlərini sərbəst və tam şəkildə inkişaf etdirə biləcəkləri bir mühitin yaradılmasının və bu mühitin qarşısında duran ictimai və siyasi maneələrin aradan qaldırılmasının zəruri olduğunu müdafiə edir. O, bu fikirdədir ki, gender bərabərliyində qadın və kişi heç bir ayrı-seçkiliyə məruz qalmadan həyatın bütün sahələrində bərabər şəkildə faydalanmalıdır. Təəssüf ki, bu gün bu mümkün deyil və həyatın bir çox sahələrində gender bərabərsizliyi yaranıb. Bu bərabərsizlik xüsusilə sosial, ailə həyatında, iş həyatında, təhsildə və siyasətdə nəzərə çarpır. Bu problemləri həll etmək və gender bərabərliyini təmin etmək üçün qadınların bu bərabərliyə nail olması və ona doğru çalışması son dərəcə vacibdir.
Gender bərabərliyinin uğurlu olması üçün qadınlar üçün iş həyata keçirmək və qadınları gücləndirmək lazımdır. Səhiyyə, təhsil və məşğulluq sahələrində bütün siyasət və proqramlarda qadınların təşviq edilməsi atılacaq ən böyük addımlardan biridir. Cəmiyyətin tətbiq etdiyi ayrı-seçkiliyin qarşısını almaq üçün qadınlar bu proqramlara həvəsləndirilməlidir. Eyni zamanda, ölkəmizdə və bütün dünyada qadınlara edilən zülmün aradan qaldırılması, qadınların sadə, yararsız və yalnız kişilərinə xidmət edən "evdar qadın" kimliyindən qurtulması hədəflənməlidir. Anlamaq lazımdır ki, qadınlar bu kimliklərdən uzaqlaşdırıldıqda bərabərsizliyi aradan qaldırmaq üçün edilən səylər reallaşacaq və müsbət nəticələr verəcəkdir.
Gender qadınların davranışına əsaslanan bir termindir. Bu termin bütün dünyada mənfi şəkildə yayılır və onun təsirləri dünyanın əksər ölkələrində müşahidə olunur. Məsələn, gender bərabərsizliyinin ən yüksək olduğu ölkələrdə qadın alveri, təhsildə qeyri-bərabərlik, iş həyatında ayrı-seçkilik və erkən yaşlarda cinsəllik kimi ciddi problemlər var. Yaxın Şərq və Şimali Afrika dünyada gender bərabərsizliyinin yüksək olduğu bölgələrdir. Dünyada gender bərabərsizliyinin ən yüksək olduğu region Sahara-altı Afrikadır. Bundan əlavə, Körfəz ölkələri gender bərabərliyinə önəm verən ölkələr sırasındadır. Təhsil sahəsində bərabərliyi təmin edən Səudiyyə Ərəbistanını da nümunə kimi göstərə bilərik. Xüsusilə son 20 ildə dünyada gender bərabərsizliyinə daha çox önəm verildiyini görə bilərik. Gender bərabərsizliyinə reaksiyalar Avropadan Latın Amerikasına qədər bir çox ölkəyə yayılıb. Bu ölkələrdə kampaniyalar təşkil edildi, etirazlar edildi və insanlar gender bərabərsizliyinə qarşı təşkilatlanmağa başladılar. Son illər Türkiyədə də oxşar hadisələr baş verib. Etirazların yaxşı inkişafa doğru addım atacağını düşünən xalq, xüsusilə son dövrlərdə gender bərabərsizliyinə qarşı öz səsini ucaltmağa çalışır. Əksər ölkələr gender bərabərliyinə önəm versə də, bəzi ölkələr köhnəliklərindən əl çəkməyib. Bu bizə gender bərabərsizliyinin ideoloji tərəfi olduğunu göstərir.
Cəmiyyətdəki fərdlərin heç bir məhdudiyyətə məruz qalmadan sosial həyatda bərabər şəkildə iştirak edə bilməsi demokratik dövlətin əsas prinsiplərindən biridir. Digər tərəfdən gender bərabərliyi əsasən qadın və kişilərin cinsinə görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmadan bərabər hüquqlara, imkanlara və imkanlara malik olduğu vəziyyətdir. Genderə əsaslanan bərabərliyin başa düşülməsi BMT-nin də əhəmiyyət verdiyi sosial problemdir. Buna görə də, 1970-ci ilin sonunda BMT-nin rəhbərliyi ilə Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya qüvvəyə minmişdir. Gender bərabərliyinə əsaslanan bu konvensiya bütün dünyada qəbul olunsa da, qadınlara qarşı ədalətsizliyə son qoymayıb. Bu konvensiyada qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin tərifi qanun səviyyəsində müəyyən edilmiş və bəzi beynəlxalq standartlar müəyyən edilmişdir. Qadınların kişilərlə bərabər hüquq və azadlıqlardan istifadə etmələrini təmin etmək məqsədi daşıyan bu konvensiya gender bərabərsizliyi yaradan hər cür ayrı-seçkilik, məhrumiyyət və məhdudiyyətləri insan hüquqlarının pozulması kimi müəyyən edir. Konvensiyaya əsasən, iştirakçı dövlətlər bərabərliyi təmin etmək və qadınlara qarşı zorakılığı aradan qaldırmaq üçün tədbirlər görməli və düzəldici siyasət həyata keçirməlidirlər.
Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi ən mühüm insan hüquqları sənədi kimi BMT tərəfindən 1945-ci ildə Təsis Sazişi kimi hazırlanmışdır. Bu bəyannamənin məqsədi ayrı-seçkiliyin bütün formalarına son qoymaq və hamı üçün bərabər hüquq və azadlıqların həyata keçirilməsi üçün zəmin yaratmaqdır. Sazişin iştirakçısı olan dövlətlər də bu prinsipləri qəbul etmək, bu prinsipləri öz daxili işlərində tətbiq etmək və bərabərlik və azadlıq kimi prinsiplərin beynəlxalq aləmdə yayılmasına töhfə vermək məsuliyyətini təsdiqləyiblər. Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi 1948-ci ildə BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmişdir. Bu sirkulyarın ən mühüm maddəsi olan 1-ci maddədə "Bütün insanlar azad, ləyaqət və hüquqlar baxımından bərabər doğulurlar" ifadəsi işlədilir. Əslində bu cümlə ilə bütün sahələrdə gender bərabərliyi təmin olunub. Bundan əlavə, bəyannamədə irqindən, dinindən, dilindən asılı olmayaraq bütün insanların öz hüquqlarından azad və ayrı-seçkilik olmadan istifadə etməsi nəzərdə tutulur. İnsan Hüquqları Bəyannaməsi bərabərlik yolunda çox mühüm addımdır, lakin bu bəyannamə qadınların bərabərlik tələblərinə tam cavab vermədi. Bu istiqamətdə 1979-cu ildə BMT Baş Assambleyası tərəfindən qadınların tələb etdiyi hüquq və bərabərliyə qarşı "Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya" təsdiq edilmişdir.
Fərdlərin inkişaf prosesində sosial və mədəni quruluşun təsiri altında meydana çıxan gender anlayışı və fərdlərə aid edilən rollar qadınların həyatına mənfi təsir göstərir. Təəssüf ki, qadınlar ana bətnindən qocalığa qədər qarşılaşdıqları vəziyyətlərin çoxunda bərabərsizliyə məruz qalırlar. Bu vəziyyət böyük problemlər yaradır və bu gün tez-tez eşitdiyimiz gender bərabərsizliyi anlayışını ortaya qoyur. Bu problemlər dünyanın hər bir regionunda fərqli şəkildə özünü göstərir. Əslində gender bərabərliyi prioritetləri ilə hərəkət edən ölkələr iqtisadiyyatda, təhsildə, səhiyyədə digər ölkələrdən bir addım öndə olduğu halda, bərabərsizliyin yüksək olduğu ölkələrdə bu vəziyyət əksinədir. Gender bərabərsizliyi normalarının ciddi şəkildə hiss olunduğu ölkələrdə ciddi problemlər olsa da, təəssüf ki, tədbir görməyən ölkələr də var. Beynəlxalq təşkilatlar sayəsində gender bərabərsizliyinə qarşı araşdırmalara başlansa da, bu gün də bərabərsizlik davam edir. Gender bərabərliyi üçün edilməsi lazım olanları hər yaşdan və cinsdən olan şəxslər, xüsusilə kişilər, tibb işçiləri, liderlər, qanunvericilər, qərar qəbul edənlər və s. vəzifələrdə olan insanların maarifləndirilməsi, onların bərabərlik perspektivini inkişaf etdirmək, qızlara qarşı ayrı-seçkiliyin əsas səbəblərini araşdırmaq və aradan qaldırmaq lazımdır. Başqa bir həll yolu uşaqları doğulduğu andan cinsiyyətini ön plana çıxarmadan böyütməkdir. Digər çox mühüm problemin həlli isə gender bərabərsizliyi, qadın sünnəti, qadına qarşı zorakılıq, prenatal diaqnostika üsulları ilə zorlama kimi hadisələrin qarşısının alınması və dövlət tərəfindən ciddi cəzalarla sanksiyaların həyata keçirilməsidir. Bütün kişilər və qadınlar bərabər hüquqlardan istifadə etməlidirlər. Nəhayət, beynəlxalq təşkilatlar bütün inkişaf etməmiş, inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qadınlar üçün gender bərabərliyini qanuniləşdirməli və qaydalara əməl etməyən ölkələrə qarşı sanksiyalar tətbiq etməlidir. Çünki bu bərabərsizlik təkcə qadın problemi deyil, bütün dünyaya yayılan və qarşısı alınmalı olan sosial problemdir. Gender bərabərliyi üçün məlumatlılığın artırılması son dərəcə vacibdir.

Röyalə Xəyal