Cinayət artıq küçələr üçün deyil, ailə problemidir- ARAŞDIRMA

Bütün dünya hər gün oxşar xəbərlərlə oyanır. Bəzi xəbərlər diqqətdən kənarda qalır, bəziləri isə xəbər belə ola bilmir. Son qurbanlar (onların kim olduqlarını çox vaxt bilmirik)  bir çox mübahisəyə səbəb oldu. "Niyə insanlar qatil olurlar, insanların qatil olmasının qarşısını almaq olarmı?" Sualların əvəzinə cəzalar artırılmalıdır və bu azdır, edam cəzasının  müzakirəsi gündəmdə gəlir.  Əvvəla, bir daha xatırlamaq lazımdır ki, bir zorakılığı digər zorakılıqla aradan qaldırmaq mümkün deyil. İndi başa düşmək lazımdır ki, ölüm hökmü mövcud olanda, hətta ləğv ediləndə də, hələ də tətbiq olunduğu yerlərdə qətllər və zorlamalar davam etdiyi üçün hər hadisədə "edam" qışqırmağın mənası yoxdur. Ölüm cəzasını tələb etmək vəhşilikləri qanuni şəkildə törətməyə çağırışdır. Bu mərhələdə hər kəs içəridəki qatilə "dur" deməyi öyrənməlidir.

Kimlər qatil olur?

Bir çox insanlar zorakılığa və qətlə qarşı olduqlarını desələr də, elə vaxtlar olur ki, daxili pisliklərinin xaricə əks olunmasının qarşısını ala bilmirlər. Fərdlərə və ya cəmiyyətlərə qəsdən və ya bilməyərəkdən zərər vurmaq bu düşüncənin ən mühüm cəhətidir. Haqlı və layiq olduğunu düşündüyü insanların ölümünü arzulamaq, öldürmək və ya həvəsləndirmək qətl deyilən, mahiyyətcə qətl olan hərəkətlərdir. Müharibələr bu tərifdən xaric edilsə də, müharibələr zamanı belə qeyri-döyüş səbəblərinə görə insanları öldürənlərə qatil deyilir.

Maraqlıdır, bir insan necə bilərəkdən, istəməyərək başqa bir adamı öldürüb qatil ola bilir? Bütün qatilləri xəstə hesab etmək ümumiyyətlə təsəlliverici olsa da, xəstələrə qarşı həm səhv, həm də haqsızlıqdır. Lakin qatillərin psixiatrik xəstə olmaması onların psixologiyasının araşdırılmaması demək deyil. Bir insanın başqa bir insanı öldürməsi üçün qarşıdakı insanı insan kimi görməməli və qəbul edə bilmədiyi bütün mənfilikləri öz daxilində qəbul etdirməlidir. Bunun ən gözəl nümunəsi normal olan, ailəsi olan, normal həyat sürən insanların qatil ola, hətta kütləvi qətllər törədə bilməsidir.

Hər kəsin içində antisosial impulslar var. Başqalarından istifadə etmək, özümüzə aid olmayan bir şeyi almağa çalışmaq, kiminsə pisliyini istəmək ən azı hər kəsin ağlındadır. Ancaq, bəzi insanlar bu antisosial impulsları yüksək dərəcədə daşıyır və ifadəli davranışlara malikdirlər. Bütün psixopatlar qatil deyil, başqalarına zərər vermirlər. Dr. Otto F. Kernberg, psixopatların ümumiyyətlə narsisistik şəxsiyyət pozğunluğundan əziyyət çəkdiyini irəli sürüb. "Onlar yalnız mənfəət üçün əlaqələr qurur, əxlaqi qaydalara dəyər vermirlər. Narsissizmi, bir insanın yüksək özünə hörməti və özünəməxsusluğuna inamı, patoloji olub-olmaması kimi müəyyən edilə bilər. Psixopatlarda bu həddindən artıqdır; pis niyyətlə canlı şərə çevrilir". kimi izah olunur.

Araşdırmalar göstərir ki, ağır antisosial davranışların baş verməsi daha çox kişilərdə olur. Bununla bağlı bəzi məlumatlar əldə edilib. Tapıntıların bəziləri uşaqlığın ilk beş ilində ana məhrumiyyəti, qeyri-kafi sosiallaşma, yox və ya spirtli, antisosial atadır. Antisosial valideynlərin əsas risklərdən biri olduğu aşkar edilmişdir, lakin təhsilin bu riski azalda biləcəyi də göstərilmişdir. Qatillər üzərində aparılan retrospektiv tədqiqatlar göstərmişdir ki, müalicə edilməmiş diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozğunluğu, erkən başlanğıc davranış pozğunluğu və yüngül nevroloji çatışmazlıqlar səbəb ola bilər. Paylaşılanlardan başqa, bir insanı qatil edən səbəbləri araşdıran bir çox fərqli araşdırma var. Bu araşdırmaların heç biri göstərmir ki, edam qorxusu onları qatil olmaqdan çəkindirir. Ancaq riskli olanları əvvəlcədən aşkarlaya bilmək və tədbir görməyə çalışmaq insanları müəyyən qədər qoruya bilər. Bunun üçün ilk növbədə niyyət, sosial-mədəni yanaşmaların qiymətləndirilməsi, siyasi və ictimai iradənin səyi və qətiyyəti tələb olunur. Beləliklə, həll yolu; Ayrı-ayrı hadisələrdə yaranan antisosial impulsları öldürüb susdura bilmək üçün qatillərin öldürülməsini istəməkdənsə, daha doğru və real münasibət axtarmaq lazımdır.

Təəssüf ki, zorakılıq və cinayət halları küçələrdən uzaqlaşaraq, ailə probleminə çevrilib. Ailədə qadınlara qarşı olan cinayət halları isə hələkii həllini tapacağı düşünülmür. Ağır antisosial davranışlar daha çox kişilərdə olduğu üçün qarşı cins bundan daha çox əziyyət çəkir. Hələki, toplumda gərəksiz mental dəyərlə özünü göstərirsə, bu problem ikiyə qatlanır.

Psixoloq Elnur Rüstəmov ailədaxili zorakılıq və cinayət halları haqqında Olaylar.az-a danışıb.

"Bu gün Azərbaycanda şiddət zorakılıq halları ilə qarşılaşırıq. Bəzən bunların bir qismi cinayətlə sonlanır. Cinayətlər daha çox "namus" anlayışı üzərindən törədilir. Heç kimə sirr deyil ki, cəmiyyətimizdə konfliklər, zorakılıq halları hər gün yaşanır. Bunların bir çox səbəbi var. Əsasən, səbəblərdən biri üzərində dayanmaq istəyirəm. Daha çox qloballaşma ilə bağlı problemlərimiz var. Bu, problem Azərbaycanda təxminən 2000-ci illərdə yarandı. Daha sonra bu tendensiya artmağa davam etdi. Ondan əvvəl Azərbaycanda ailə münasibətləri daha çox ənənəyə söykənirdi. Şübhəsiz ki, burada dini faktorlar da var idi. Həmin dövrdən sonra münasibətlər hüquqi müstəvidə tənzimlənməyə başladı.

Bununla paralel qadınların iş, karyera, təhsilə cəlb olunması kimi hallar artmağa başladı. Belə olan halda tərəflərarası münasibət ənənəvi qaydadan uzaqlaşdı. Bunu qəbul edən və etməyənlər oldu. Ailədaxili konfliklər, mübahisələr, zorakılıq və boşanma sayısı artmağa başladı. Nə dərəcədə doğru olub olmadığı ayrı mövzudur. Qloballaşan dünyada tərəflərarası münasibət başqa formada tənzimlənir. Burada hər biri-din, ənənə, hüquqi yanaşma var. Tərəflərin hüquqi bərabərliyi, bir-biri qarşısında olan öhdəlikləri başa düşən ailələrdə münasibətlər normal şəkildə tənzimlənir. Qarşılıqlı hörmət formalaşır. Bu cür ailələr daha dayanıqlı və uzunömürlü olurlar.

Doğrudur, cəmiyyətdə zorakılıq, cinayət halları var. Ancaq bu, proseslər bir müddətdən sonra fərqli formada tənzimlənəcək. Çünki, hazırda azyaşlılar fərqli dəyərlər, yanaşma ilə böyüyürlər. Həmin uşaqlar ailə həyatı qurduqları zaman daha diqqətli olacaqlar. Şübhəsiz ki, bunun üçün təhsil ocaqlarında şagirdlərlə psixoloji işlər aparılmalıdır. Xüsusilə, cinsi baxımdan maariflənmək olduqca önəmlidir. Bullinq baxımından maarifləndirmək gələcəkdə azyaşlıların bu cür davranışlardan uzaqlaşmasına gətirib çıxara bilər. Yaxın gələcəkdə zorakılıq və cinayət halları hansısa formada tənzimlənəcək. Bu gün ailə insitutunda ciddi problemlər var. Maarifləndirmə işi və profilaktik tədbirlər olduqca önəmlidir. Ailə qurmazdan öncə və ya sonra tərəflər arasında yaranan problemlərə görə dəstək olmaq lazımdır. Belə olan təqdirdə ailədaxili cinayətlər və konfliklər azalacaq.

Şiddət göstərən insanların əksəriyyəti psixologi travma yaşayan şəxslərdir.  Ola bilər uşaqlıqda şiddət görsün, o cür ailədə böyüsün. Gördüyü ailə modelini qurduğu  ailəyə yansıtmaq şüualtı baş verə bilər. Bu gün informasiya çoxdur. İnsanlar stresslidir, zərərli vərdişlərə sahibdirlər. Şəxsiyyət pozuqluğu olan insanlar var. Ailə isə emosiaların ən çox dəyişdiyi bir məkandır. Burada emosialara sahib çıxmaq tərəflərarası münasibətin daha sağlam olmasına, ailənin daha hüzurlu olmasına səbəb olur. Fikrimcə, buna ən böyük dəstək maarifləndirmə işi olacaq".

Əfsanə Kamal