Cəvahirli-Məshəti bölgəsinə qarşı  hay iddiaları-     Qismət  Yunusoğlu yazır...

  Qismət  Yunusoğlu,

                                         Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi 

Eneoloit dövrü (e.ə.VI-IV minilliklər) bəşər cəmiyyətinin ictimai-etnik təkamülü və Formalaşması, həm də yeni məskunlaşma ərazilərinin meydana gəlməsi, təbii-coğrafi ərazilərin mənimsənilməsi, qəbilə-tayfa birliklərinin iqlim-torpaq qurşaqları üzrə paylanması intensiv xarakter aldığından bu hal  ilk ittifaq arealı olan Şərqi Afrika-Həbəş-Sudan hövzəsindəki insan cəmiyyətləri üçün səciyyəvi olmuş, o cümlədən ibtidai insan-protohay sürülərinin (tiqran, tiqr, tiqrau, hayasa...qəbilələri)   qonşu regional ərazilərə yayılmasına (miqrasiyasına) təkan vermişdir.

İbtidai insan-protohay sürüsünün ilkin təbii-coğrafi məkanları kimi antik ədəbiyyatlarda göstərilən  Həbəş dağlıq yaylası, Somali  yarımadasının şimalı, Tana gölü sahilləri, Mavi Nil çayı hövzəsi... kimi ərazilərdə təbii yaşayış ocaqlarına sığınan qəbilə-tayfalar içərisində protohay toplumu sonrakı mərhələdə (e.ə.IV-II minilliklərdə) qonşu məkanlara və regional bölgələrə su və quru yollarından-yerdəyişmələrindən istifadə edərək köçlərini davam etdirmişlər. Etnomilli-etnopsixoloji xüsusiyyətlərinə rəğmən ibtidai insan-protohay sürülərinin (tiqran, tiqr, tiqrau, hayasa...)  kiçik-böyük miqrasiyalarının təbii-soğrafi, ictimai-siyasi, hərbi-ticari səbəblərdən bu instinkt vərdiş onlarda biopsixolji zərurətə çevrilmişdir.

E.ə. I minillikdə tədricən Nil çayı hövzəsinə və Qırmızı dənizin qərb sahillərinə paylanan protohay sürüsü Həbəş-Misir-Yunan imperiyasının təəbəliyini daşımış, dövlətlərarası müharibələrdə və iqtisadi-ticarət əlaqələrində muzdlu-qul kimi istifadə olunduğundan sonrakı mərhələdə (I minillikdə) Aralıq dənizi və Balkan yarımadası coğrafiyasına səpələnmələri üçün yaranmış əlverişli ictimai-iqtisadi və siyasi-hərbi şəraitdən etnomilli-etnopsixoloji gen yaddaşlarına uyğun olaraq hiyləgərcəsinə istifadə edərək  Van və Urmiyyə gölləri ətrafında, Dəclə və Fərat çaylarının mənbələrində yataqlana bilmişlər-qonşularına qarşı ərazi-torpaq iddiaları hopan gen-qan yaddaşlarını qoruyub saxlamaqla.

Təbii ki, bu şeytani təlqinedici hiss hay sürüsünün idarəedilməsinə məsul və ilkin səbəb olan hay kilsəsinin dinsiz təlimlərinin gücü və təsirinin əhatə dairəsinin geniş olması ilə bağlıdır, çünki bu mürtəce qurum-hay kilsəsi Həbəş-Misir cadugərlərinin, sehrbazlarının, kahinlərinin təlimləri əsasında formalaşmış, qəbilə-tayfa bütövlüyünün saxlanılmasına xidmət etmişdir.  Hay kilsəsi istər qədim Həbəş-Sudan dövlətçiliyi tarixinə, istərsə də müasir Cənubi Qafqaz  ölkələrinə münasibətdə olsun, həmişə etnomilli düşmən, haqsız mövqelərini açıq-gizli sərgiləmiş, ilkin protohay sürüsünün qəbilə-tayfa düşüncəsinin quluna-girovuna çevrilmişlər.

Əgər e.ə. II-I minilliklərdə Həbəş-Misir sivilizasiyası dövründə protohay sürüləri Tana gölü-Omo çayı hövzəsində yerli qəbilə-tayfa birliklərinə yönəlik təbii sığınacaq-qida əldə etmək tələbləri ilə qəbilələrarası münaqişələri yaradırdılarsa, XX-XXI əsrdə Bəşər sivilizasiyası mərhələsində qonşu Azərbaycan və Gürcüstan dövlətlərinə qarşı inzibati-ərazi iddialarını irəli sürmüşlər.

Elə XXI əsrdə protohay sürüsünün ilkin əcdadlarının törəmələri olan tiqran-tiqrau tayfaları (Həbəşistan Federativ Respublikasının Tiqrayi vilayəti) müstəqli dövlət yaratmaq tələbi ilə Həbəşistan, yeni ərazilərin ələ keçirilməsi iddiası ilə qonşu Sudan və Somali dövlətlərinə qarşı terrorçu-seperatçı əməllərindən əl çəkmirlər.

Çünki, ibtidai insan-protohay sürüsünün vəhşi şüuru, sivilizasiyadankənar qəbilə toplumu düşüncəsi hələ də dəyişilməyib, Tarixdən və coğrafi Məkandan asılı olmayaraq.. 

Bu toplumun riyakar və hiyləgər etnopsixiloji irsinin təsdiqi kimi göstərmək olar ki, müasir dövrdə "Ermənistan Respublikası" həmsərhəd Gürsüstan Respublikasına qarşı üzdə qonşuluq və tərəfdaşlıq münasibəti sərgilədiyini rəsmən bildirsə də, yenə də bu dövlətə qarşı gizli-açıq şəkildə ərazi iddialarında bulunmaqdadır, həm hay kilsəsi, həm elmi-kütləvi  ictimaiyyət, həm də siyasi-ictimai qurumlar...timsalında.

Yerli, regional və beynəlxalq miqyasda hay kilsəsi tərəfindən Gürcüstan Respublikasının inzibati-ərazi vahidi olan və tarixən Oğuz-Səlcuq (Məhsəti) tüklərinin yaşadığı Cəvahirli-Məhsəti bölgəsinə qarşı ərazi iddialarının tarixi XIX-XX əsrlərdə yaranmış (bu dövrlərədək məkrli niyyətlərini hiyləgərcəsinə, xislətlərinə uyğun gizlədə bilmişlər), uydurma iddialarla tarixi həqiqətlər saxtalaşdırılmış və guya bu tarixi-coğrafi ərazinin hayların "Cavaxk" adı altında onlara aid olduğu haqda yalanları tirajlamaqdadır (saxta dini moizələr,  əl gəzdirilmiş xəritələr və arxiv materialları ilə), XXI əsrdə daha güclü şəkildə. Təbii ki, bu tarixi saxtakarlığa qarşı gürcü alimləri, ictimai xadimləri, din nümayəndələri, fəal ictimaiyyət üzvləri...öz haqlı səslərini əsrlər boyunca qaldırmışlar, qaldırırlar, ancaq görünən odur ki, hayasız haylar usanmaq bilmirlər.

Cəvahirli-Məhsəti bölgəsinə qarşı hay kilsəsinin yürütdüyü işğalçılıq və yerli Türk-Müsəlman əhalisinə qarşı XIX əsrdən başlayaraq (XX əsrin 40-cı illəri də daxil olmaqla) törətdiyi milli-etnik düşmənçilik siyasəti həm də Gürcüstan dövlətinə və gürcü xalqına qarşı da yönəlmiş, onun ərazi bütövlüyünün qəsdi kimi qiymətləndirilir.

XVIII-XIX əsrlərdə çar Rusiyasının Cənubi Qafqazın ilhaqı (işğalı) məqsədi ilə Xəzər dənizi hövzəsi, Azərbaycan, Gürcüstan və Osmanlı Türkiyəsi ərazilərinə yapdığı hərbi yürüşlərdə Cənubi Azərbaycanda, Ərzurumda, Qars və İqdır mahallarında məskunlaşdırılmış hay sürüsündən istifadə edildiyindən 1801-ci ildən etibarən həmin coğrafiyada, qəsb edilən ərazilərdə hayların yerləşdirilməsi əsas məqsəd olmuşdur, Osmanlı Türkiyəsinin həmin dövrdə şimal-şərq qalası olmuş Cəvahirli-Məhsəti bölgəsi də istisnalıq təşkil etməmişdir.

1807-1810-cu illərdə Əhəlcik qalasına hücum edən rus döyüşçülərinə (general P.S.Kotlyarevski (1782-1851) başda olmaqla, o, hay kilsəsinin kəşfiyyat məluymatlarından istifadə etməklə 1804-cü ildə Gəncə şəhərinə, 1805-ci ildə Əsgəran, Şahbulaq qalalarına,1810-cu ildə Mehri nahiyəsinə, 1812-ci ildə Lənkəran şəhərinə basqınlar etmişdir) hay kilsəsi və hay quldur dəstələri köməklik etmiş, əvəzində 1810-cu ilin noyabr ayında 15 000 hay ailəsi Qars və Ərzurum mahallarından bu bölgəyə köçürülmüşdür (komandan general A.P.Tormasovun (1752-1819) yardımı ilə). Nəticədə, 1828-1929-cu illərdə  Qafqazda Rus ordusunun komandanı, feldmarşal İ.F.Paskeviç (1782-1856)  Əhəlkələk və Əhəlcik qalalarını asanlıqla ələ keçirmiş (16 avqust 1828-ci ildə), hay kilsəsinin və hay muzdlularının xidməti müqabilində 1830-1831-ci illər ərzində keşiş Ovanes Baqratuninin (1799-1856) istəyi ilə Ərzurum və Ərdoğan əyalətlərindən Cəvahirli-Məhsəti bölgəsinə (hazırda hay kilsəsi bu tarixi-coğrafi ərazini "Cavaxk" adlandırır, guya "Böyük Ermənistan"ın şimal-qərb vilayətidir) 58 min hay sürüsünü yerləşdirmiş, Əhəlcik şəhərində "Karapetyan" kişi məktəbi, Əhəlkələk şəhərində  "Mesropyan" məktəbi açılmışdır. Bu dinsiz keşiş 1837-ci ildə Rusiya imperatoru I Nikolay Pavloviç (1796-1855) Əhəlçik şəhərində olarkən ondan xidmətləri müqabilində köçürülən hayların vergidən azad edilməsini xahiş etmiş və bu istəyinə nail olmuşdur.

Əhəlcik şəhərində 1856-cı ildə hay kilsəsi inşa edilmiş, 1870-ci ildə "Sanduxtyan" qadın məktəbi fəaliyyətə başlamışdır.

Bölgədə etnik əhali ilə nisbətdə hayların sayının artırılması 1841-ci ildə də çar  Rusiyasının xeyrinə olmuş, imperiya əlehinə kökənli xalqların (Türk-Müsəlman və Gürcü) üsyanının, müqavimət hərəkatının qanla boğulmasında hay kilsəsinin rolu böyük olmuşdur.

Hay sürüsünün Cəvahirli-Məhsəti mahalına məqsədli şəkildə köçürülməsində 1880-ci ildə baş keşiş Mkrtiç Xrimyanın (Ayrik Xrimyan, 1) da əməyi az olmayıb. O, həm də çar Rusiyasının səlahiyyətliləri ilə əlaqəyə girərək bölgədə kilsə tikintisini genişləndirmiş, hay məktəblərinin sayını artırmışdır. 1890-cı ildən sonra bu ərazilərdə "Daşnakstyun" və "Qnçak" terrorçu təşkilatlarının yerli özəklərinin yaradılmasında (C.Ter-Qriqoryan, A.Oqacanyan, O.Kaçaznuni və P.Abelyan başda olmaqla), silahlı quldur dəstələrinin təminatında M.Xrimyanın rolu böyük olmuşdur.

I Dünya müharibəsi illərində və 1920-ci ilədək olan dövrdə hay-daşnak və rus-kazak birləşmələrinin Qərbi Azərbaycanda, eləcə də Cəvahirli-Məshəti nahiyələrində kökənli Türk-Müsəlman əhalisnə qarşı soyqırım qətlamlarına hay kilsəsi rəhbərlik etmişdir.  Bununla sakitləşməyən mürtəce hay kilsəsi və hay sürüsü 1940-cı ildə bölgədən Cəvahirli-Məhsəti Türklərinin Qazaxıstana və Uzaq Şərqə sürgün edilməsinə nail olmu, onların doğma yurduna-ocağına isə Türkiyə Cuymhuriyyətindən, Bolqarıstandan, Livandan, Suriyadan, Yunanıstandan, Fransadan... sürülən haylar (50 minə qədər) yerləşdirldi.

Cəvahirli-Məhsəti bölgəsinə (sahəsi 6413 kv.km, əhalisi 156 min nəfərqarşı ərazi iddialarından əl şəkməyən hay kilsəsi və hay toplumu bu bölgənin tarixinin, milli-etnik tərkibinin demoqrafik tərkibinin elmi-nəzəri və ictimai-iqtisadi təkamülünü saxtalaşdırmaqla, bu istiqamətdə regional və beynəlxalq uydurma təbliğatı gücləndirməklə  Gürsüctan Respublikasının cənub torpaqlarında seperatizm-terrorçuluq fəaliyyətlərinə haqq qazandırmaq niyyətlərini siyasi-hərbi məqsədə çevirmişlər.

Uydurma və saxta mülahizələrini (bölgədə guya hay sürüsünün etnomilli-tarixi hüquqlarının pozulması, demoqrafik artımının qarşının alınması, maddi-mədəni irsinin sıradan çıxarılması... iddialarını)  tarixi faktlar kimi və elmi-tədqiqat nəticələri kimi qələmə verir (nəşrlər, elmi mərkəzlər, KİV... vasitəsi ilə), kütləvi təbliğatlarına ara vermirlər.

Hay kilsəsinin Gürcüstan Respublikasına qarşı ərazi iddialarını  ehtiva edən mürtəce fəaliyyətinə gürcü alimlərinin yüzilliklərlə göstərdiyi müqavimətə baxmayaraq haylar (Y.E.Lalayan "Cavaxk" kitabı; I cild, İrəvan şəhəri, 1983; "Cavaxk" (qısa erməni ensklopediyası) - 4 cild, İrəvan şəhəri, 2003); "Cavaxk: problemlər və perspektivlər "(toplu)- tərtibçi, redaktor A.Ayvazyan, İrəvan şəhəri, 2008; A.A.Papyan "Ayrenatirutyan-vətənə sahiblikdə hüquqi əsaslara dair" (məqalələr toplusu), 2012;...) irsi xislətlərindən, xəyanətkar əməllərindən əl çəkmir.

Bu barədə növbəti yazıda.