Bibiyə, qaqaşa ilişənlər - Tormozlanmış kəlmə
25 Oktyabr 2018 13:07 SosialZüleyxa NADİR
Görəsən insanlar bir-birilərinə müraciət formasını tətbiq edərkən nəyə əsaslanıblar? İlk dəfə kim belə fikrə düşüb ki, qarşısındakına adı ilə deyil, başqa bir sözlə müraciət etsin? Kiminsə ağlına gəlibmi ki, ilk dəfə istifadə etdiyi bu söz illəri aşıb keçəcək, dildə möhkəmlənəcək, dünyanı dolaşacaq, sərhədləri aşacaq? Yəqin ki, yox. Sadəcə, insanlar bununla mədəniyyət formalaşdırıb, əxlaq sərgiləyiblər. Min illərdi bu mədəniyyətin ən möhkəm halqası olan "ser", "miss", "missis", "madam", "madmuazel", "müsyö", "frau", "pan", "xanım", "bəy", "cənab", "ağa", "əfəndim", "bəyəfəndi", "xanıməfəndi" və s. bu kimi sözlər dünya xalqlarında özlərinə məxsus formada kök atıb. Bəs, Azərbaycanda necədi? İnsanlar arasındakı müraciət forması hardan qaynaqlanır?
Bu məsələ indi Azərbaycanda acınacaqlı vəziyyətdədir. İnsanlar arasında istifadə olunan "bəy", "xanım" sözləri hələ də mübahisəlidir, hələ də "pasport" almayıb, hələ də yaddaşlarda kök atmayıb. Torpaqdan çıxan fidan kimidi, böyüməsi üçün su, gübrə verən, dibini yumşaldan, nazını çəkib, qayğısına qalan azdı. Fidan böyümür ki, böyümür...
Millətin böyüklüyü onun əxlaqındadı. Əxlaq mədəniyyətin ən vacib elementidi. Əxlaq cəmiyyətdə davranış qaydalarını tənzimləyən vasitədi, normadı. İnsanların cəmiyyətdə bir-birilərinə ötürdüyü münasibətlərin toplusudu. Əxlaq insanı etik çərçivədən kənara çıxmağa qoymayan "buxovdu" - sözün yaxşı mənasında. Məhz həmin "buxov" insanların şüurunda davranış mədəniyyətini formalaşdırır. Ki...bu mədəniyyətin mərkəzində yer alan vacib amil müraciət formasıdır. Nə yazıq ki, Azərbaycanda müraciət forması kimi işlənən "bəy", "xanım" sözləri az qala sıradan çıxmaq təhlükəsi ilə üz-üzə dayanıb. Onların yerini heç də xoş olmayan başqa sözlər tutmağa çalışır.
***
Bir neçə gün əvvəl yaşadığım küçədə səyyar meyvə satanla alıcı arasında belə bir dialoqun şahidi oldum. Satıcı oğlan alma seçən qadına dedi:
-Bibi, seçmə, hamısı yaxşıdı.
-Bibi nədi? - qadın çox əsəbi formada cavab verdi.
-Bəs, nə deyim? Xala deyim?
-Xanım deməyə dilin gəlmir?
Oğlan üzünü yana çevirib dodaqaltı mızıldandı:
-Səndən xanım olar?..
Və beləcə dialoq uzandı, digər meyvə alanlar söhbətə müxtəlif formada müdaxilə etdilər, "xanım", "bəy" sözləri köhnə "Jiquli"nin içindəki çürük almalar qədər ucuzlaşdı. Həmin gün küçədə meyvə - tərəvəz satan oğlanın davranışı azərbaycanlıların əxlaq mədəniyyətinin tərəzisinə çevrildi. Tərəzi isə düz çəkməyəndə tarazlığı pozulur.
Bu gün Azərbaycanda həmin ölçü itib, insanlar arasındakı münasibətdə demək olar ki, xaos yaranıb, ən yaxşı halda bazara çevrilib. Bu bazarı yaradanlar təkcə meyvə satanlar deyil ki?! Cibində ali təhsil diplomu gəzdirən, özünü ziyalı kimi gözə soxmağa çalışan, cəmiyyətin üst qatında yer almaq üçün əldən-ayaqdan gedən zümrə, eləcə də müxtəlif təbəqədən olan insanlar müraciət formasında "tormozlanıblar".
***
Eləcə də "xanım" sözü... bunu da birmənalı qarşılayanlar azdı. "Xanım" sözünün kökündə əslində çox böyük dəyər var. "Kitabi- Dədə Qorqud"da ozan söhbətə "Xanım hey!" deyə başlayır. Burada həm xan (kişi), həm də sultan (qadın) nəzərdə tutulur. "Məgər, xanım, Oğuzda Duxa Qoca oğlu Dəli Domrul deyərlərdi, bir ər var idi... Məgər, xanım, təkur peşman oldu..." kimi misalların sayını artıra bilərəm. Deməyim o ki, "xanım" sözü genetik olaraq azərbaycanlının damarlarında axan qanla gəlib. Deyilənə görə Əmir Teymur da arvadına "mənim xanım" deyib. Bir dəfə əsgərlərinin qarşısında çıxış edərkən həyat yoldaşı da yanında olub. Teymur deyib ki, mən sizin xanınızam, bu qadın isə mənim xanımdı. Elə o zamandan qadınlara "xanım" deyə müraciət olunmağa başlayıb. Nə gözəl! Əmir Teymur kimi hökmdar, müdrik Dədə Qorqudun ozanları qadına "xanım" deyib, onu ən yüksək mərtəbəyə qaldırıblar.
Bu gün isə əsrlərin o tayından boy göstərən bu dəyərli söz "bibi" ilə əvəzlənib. Bir dəfə həmin sözlə müraciət edən gəncdən niyə belə dediyinin səbəbini soruşdum. Cavab verdi ki, "xala" deyəndə qadınlar adama pis baxırlar. Doğrusu, heyrətə gəldim, inanılmaz dərəcədə təəccübləndim. Əslində bəzən elə qadınlar olur ki, doğrudan da "xanım" deyə xitab edəndə pis qarşılayır, onlara elə gəlir ki, qarşısındakı ona istehza edir. Bu, həmin qadının dünyagörüşünün sıfır nöqtəsində olmasından xəbər verir. Qardaş Türkiyədə yaşlı kişilər həyat yoldaşlarına xitab edəndə "xanım" deyirlər.
"Bəy" sözü. Bu kəlmənin də kökündə yüksək hörmət və ali dəyər var. "Bəy" qədim türk dilində ən çox işlənən söz olub. Əski türklər bütünlükdə xalqa "kara budun", ali təbəqəyə isə "beqler budun" deyə müraciət edərmişlər. Beləcə bu söz türkdilli xalqlar arasında yayılıb, indiki formasını alıb. Yetmiş illik imperiya dövründə sovet hökuməti "bəy" sözündən qorxduğu üçün sözü rəsmən qadağan etmişdi. Bəs, son 20-25 ildə hansı qorxu meydana çıxdı ki, "bəy" sözündən imtina etməyə cəhd olunur? Dəyərsiz insanlar sözün qiymətini özlərinin səviyyəsinə endirir, ona siyasi don geyindirməyə çalışırlar, AXC hakimiyyətinə bağlayırlar. Türklərin bir sözü var: gerizəkalılıq - bu məqamda yerinə düşən söz - məhz bu cür düşünənlərin boyuna biçilmiş kəlmədir.
***
Sovetlər dönəmində "yoldaş" sözü ictimaiyyətdə zor-güc özünə yer tutdu. Bu, həm də dövlətin siyasəti idi. Rəsmi müraciət forması kimi yazışmalarda, iclaslarda istifadə olunurdu. Bu yanaşma, bu siyasət zaman-zaman bədii ədəbiyyatda özünə yer elədi. Bəzən filmlərdən, teatr səhnələrindən boy göstərdi, lakin kütləvi hal almadı. Əvəzində "müəllim" sözünü hər kəsə pərçim etdilər. Ki... hələ də ondan çıxa bilmirik. Amma çox şükürlər ki, bəzi qadınlara xanım deyirdilər. SSRİ dağıldı, "bəy" sözü dövriyyəyə girdi, amma onun da ömrü uzun olmadı. Prezidentdən tutmuş fəhləyə qədər hər kəsə "bəy" deyilməsini insanlar həzm edə bilmədilər. Söz əhalinin çoxunda qıcıq yaratdı. Başladılar sözün başına kəndir salıb fırlatmağa.
Bu gün pinəçidən tutmuş akademikə qədər "müəllim" deyə müraciət olunur. Halbuki müəllim ictimai-siyasi zümrə olaraq peşə sahibidir. Mühəndisə, ya da həkimə niyə "müəllim" deyilsin? Generala "müəllim" deyə müraciət etmək hansı ağlın məhsuludur? Yetmiş il "yoldaş filankəsov"la yanaşı bizə yoldaşlıq edən "müəllim" öz mövqeyini hələ də qoruya bilib. Rayonlarda dövlət qulluğunda işləyən qadınlara "xanım" deyə müraciət edə bilməzsiniz, anındaca təpki görəcəksiniz. "Müəllimə" deyə xitab etsəniz hörmətlə qarşılanıb, izzətlə yola salınacaqsınız.
Bu məsələnin ən ağrılı tərəfi odur ki, çoxluq "bəy" və "xanım" sözlərini "ay brat", "qaqaş", "adə", "ayə", "alə", "ağəz", "aaaz" kimi sözlərə dəyişir. "Əmioğlu", "dayıoğlu", "bacıqızı" deyə müraciət edənlər də var. Və bu müraciətlərin kökündə "bəy" və "xanım" deyiminin hikməti, dəyəri, ali duyğusu yoxdu. Ona görə də bu problem dövlət səviyyəsində birdəfəlik həllini tapmalıdı. Yaxşı olar ki, mütəxəssislər bu məsələ ilə bağlı müzakirələr aparıb, ortaq fikrə gəlsinlər. Milli Məclis isə müraciət forması ilə bağlı qərar qəbul etsin.
Yoxsa bu xalq "müraciət bazarındakı bibiyə, qaqaşa" ilişib qalacaq...