Şimali Kiprin tanınması: Türk dünyasının ortaq maraqları və fərqli mövqeləri- ÖZƏL

"Şimali Kipr məsələsi türk dünyasının siyasi həmrəyliyi, beynəlxalq hüququn prinsipləri və dövlətlərin xarici siyasət maraqları arasında mövcud olan mürəkkəb münasibətlərin nümunələrindən biridir. Bu mövzuya yanaşarkən emosional və tarixi bağlılıqla dövlətlərin beynəlxalq münasibətlər sistemində üzərinə götürdüyü siyasi-hüquqi öhdəlikləri bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Çünki bir xalqla mədəni, etnik və tarixi yaxınlıq nümayiş etdirmək başqa, onun dövlət müstəqilliyini rəsmi şəkildə tanımaq tamam başqa siyasi qərardır".

Bu fikirləri politoloq Tural İsmayılov Olaylar.az-a açıqlamasında söyləyib. Politoloq bildirib ki, Türkiyənin Şimali Kipr Türk Respublikası ilə münasibətləri xüsusi tarixi və geosiyasi kontekstə malikdir:
" Ankara bu respublikanı müstəqil dövlət kimi tanıyır və onun beynəlxalq səviyyədə təmsil olunmasını dəstəkləyir. Digər türk dövlətlərinin ehtiyatlı mövqeyi isə Türkiyə ilə münasibətlərə məsafəli yanaşma kimi qiymətləndirilməməlidir. Burada hər bir ölkənin öz xarici siyasət prioritetləri, beynəlxalq hüquqi öhdəlikləri, iqtisadi əlaqələri və regional təhlükəsizlik hesablamaları var.
Şimali Kipr məsələsinin beynəlxalq hüquq müstəvisində mürəkkəbliyi BMT Təhlükəsizlik Şurasının 541 və 550 saylı qətnamələri ilə də bağlıdır. Bu sənədlər 1983-cü ildə elan edilmiş müstəqillik bəyanatını hüquqi baxımdan etibarsız hesab edir və dövlətləri Şimali Kipr Türk Respublikasını tanımamağa çağırır. Belə bir şəraitdə TDT üzvlərinin tanınma məsələsində ehtiyatlı davranması təsadüfi diplomatik seçim deyil. Bu qərarın mümkün nəticələri həmin ölkələrin Avropa İttifaqı, ABŞ və digər beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərinə təsir göstərə bilər. Azərbaycanın mövqeyi isə daha çox regional reallıqların və dövlət suverenliyi prinsipinin həssaslığı fonunda formalaşır. Azərbaycan Türkiyə ilə strateji müttəfiqdir, türk dünyasının inteqrasiyasını dəstəkləyir və Şimali Kipr türklərinin hüquq və mənafelərinə diqqətlə yanaşır. Bununla belə, rəsmi Bakının beynəlxalq hüquq və ərazi bütövlüyü məsələlərinə münasibəti öz dövlətçilik təcrübəsi ilə sıx bağlıdır. Azərbaycanın uzun illər ərazi bütövlüyünün tanınması uğrunda apardığı diplomatik mübarizə xarici siyasətdə bu prinsipə xüsusi əhəmiyyət qazandırıb. Buna görə də Şimali Kiprin tanınması məsələsində atılacaq addım yalnız ikitərəfli münasibətlərin deyil, daha geniş beynəlxalq hüquqi və siyasi nəticələrin də nəzərə alınmasını tələb edir.

Mərkəzi Asiya dövlətlərinin mövqeyində də oxşar amillər müşahidə olunur. Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistan beynəlxalq münasibətlərdə balanslaşdırılmış siyasət yürütməyə çalışırlar. Onların xarici siyasətində Rusiya, Çin, Avropa İttifaqı, Türkiyə və digər güc mərkəzləri ilə münasibətlərin qorunması mühüm yer tutur.
Burada türk dünyasının ortaq maraqları ilə ayrı-ayrı dövlətlərin milli maraqları arasında ziddiyyət axtarmaq doğru olmazdı. TDT-nin mahiyyəti üzv ölkələrin bütün beynəlxalq məsələlərdə eyni mövqedən çıxış etməsini tələb etmir. Təşkilatın gücü müxtəlif siyasi mövqelərə malik dövlətlərin ortaq məxrəcə gələ bilməsində, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, təhlükəsizlik və mədəni əməkdaşlığı inkişaf etdirməsindədir. Şimali Kipr Türk Respublikasının TDT-də müşahidəçi statusu əldə etməsi də bu baxımdan diqqətəlayiq siyasi hadisədir. Bu status onun təşkilat çərçivəsində təmas imkanlarını genişləndirir, lakin avtomatik olaraq diplomatik tanınma anlamına gəlmir.
Məsələnin digər mühüm tərəfi Kipr türklərinin siyasi iradəsi, təhlükəsizlik təminatları və bərabərhüquqlu təmsilçilik məsələsidir. Kipr adasında davamlı sülhün əldə olunması üçün tərəflərin siyasi status, idarəçilik, təhlükəsizlik və mülkiyyət məsələlərində qəbul edilə bilən razılığa gəlməsi vacibdir. Bu prosesdə beynəlxalq vasitəçilik və diplomatik dialoq imkanları qorunmalıdır. Hər hansı siyasi qərar adadakı uzunmüddətli qarşıdurmanın daha da dərinləşməsinə deyil, həll yollarının genişlənməsinə xidmət etməlidir.
Məncə, Şimali Kipr məsələsində türk dünyasının qarşısında duran əsas vəzifə siyasi həmrəyliyi diplomatik reallıqlarla uzlaşdırmaqdır. Ortaq tarix və mədəniyyət üzərində qurulan münasibətlər konkret siyasi addımlarla yanaşı, iqtisadi əməkdaşlıq, təhsil, nəqliyyat, investisiya və beynəlxalq platformalarda dialoq vasitəsilə də möhkəmləndirilə bilər. Dövlətlərin fərqli mövqeləri onların ortaq maraqlar naminə əməkdaşlıq etməsinə mane olmamalıdır.
Türk dünyasının beynəlxalq nüfuzu emosional bəyanatların sayından daha çox, ortaq maraqlar ətrafında formalaşdırdığı institusional əməkdaşlıq, diplomatik çeviklik və siyasi məsuliyyətlə ölçülür. Şimali Kipr məsələsində də uzunmüddətli nəticə verə biləcək yanaşma məhz bu tarazlığın qorunmasından keçir".

Zeynəb Mustafazadə

Təklifinizi, şikayətinizi bizə yazın. Sizi dinlərik. 055 634 88 31