Ortaq dəyərlər, ortaq məsuliyyət, ortaq gələcək

Elnarə Akimova

Milli Məclisin deputatı,
YAP İdarə Heyətinin üzvü,
Filologiya elmləri doktoru

Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısı və böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans daha geniş tarixi-mənəvi mənzərənin iki mühüm səhifəsi kimi diqqət çəkir. Bu tədbirlərin eyni günlərə təsadüf etməsi Azərbaycanın öz tarixi irsinə münasibəti ilə Türk dünyası və İslam aləmi qarşısında daşıdığı məsuliyyətin bir nöqtədə qovuşmasını nümayiş etdirir.
Prezident İlham Əliyevin dini liderlərdən və beynəlxalq konfransın iştirakçılarından ibarət nümayəndə heyəti ilə görüşdə səsləndirdiyi fikirlər də məhz bu kontekstdə xüsusi məna qazanır. Çıxışın mahiyyətində bir-birindən ayrılmaz üç əsas məqam dayanır: tarixi-mədəni yaddaşın qorunması, müsəlman və türk dünyasının həmrəyliyi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra formalaşan yeni regional reallıqların sülh və əməkdaşlıq müstəvisində möhkəmləndirilməsi.
Seyid Yəhya Bakuvi kimi şəxsiyyətlərin irsi Azərbaycan tarixinin yalnız keçmişə aid səhifəsi deyil. Nizami Gəncəvidən Xaqani Şirvaniyə, Nəsimidən Yəhya Bakuviyə, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuliyə qədər uzanan böyük mənəvi xətt xalqın intellektual və mədəni potensialının əsrlər boyu necə formalaşdığını göstərir. Bu adların hər biri Azərbaycanı öz dövrünün sərhədlərindən kənara çıxaran, ümumbəşəri düşüncə xəzinəsinə töhfə verən böyük məktəbdir.
Məhz buna görə Yəhya Bakuviyə həsr olunan beynəlxalq toplantının Bakıda keçirilməsi təsadüfi hadisə kimi qəbul edilə bilməz. Bu, Azərbaycanın öz mənəvi irsinə sahib çıxmasının, həmin irsi beynəlxalq elmi və dini dialoqun bir hissəsinə çevirməsinin ifadəsidir. Digər tərəfdən, dini liderlərin eyni məkanda toplaşması göstərir ki, ortaq tarix, ortaq mənəvi dəyərlər və qarşılıqlı hörmət müxtəlif coğrafiyaları bir-birinə bağlayan güclü amillərdir.
Azərbaycanın bu prosesdə mövqeyi onun coğrafi və tarixi xüsusiyyətlərindən də qaynaqlanır. Ölkə həm Türk dünyasının, həm Qafqazın, həm də İslam coğrafiyasının kəsişməsində yerləşir. Qədim Qafqaz Albaniyasının, Atabəylər dövlətinin və müxtəlif türk-müsəlman dövlətlərinin tarixi Azərbaycan ərazisində iz qoyması bu coğrafiyanın bir-birindən təcrid olunmuş məkanlar olmadığını göstərən mühüm tarixi faktlardır. Bu gün Bakıda müxtəlif ölkələrdən gəlmiş dini rəhbərlərin bir araya gəlməsi də həmin tarixi əlaqələrin müasir dövrdə yeni məzmunla davam etdiyini göstərir.
Bu mənzərədə İslam həmrəyliyi ideyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan son illərdə bu anlayışı yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, müxtəlif beynəlxalq tədbirlər, mədəniyyət, idman və humanitar layihələr vasitəsilə praktik müstəviyə çıxarmağa çalışıb. 2017-ci ildə Bakıda keçirilən IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının idman yarışından daha geniş məna daşıması da bunun nümunəsi kimi təqdim olunur. Belə təşəbbüslər müxtəlif ölkələrin xalqları arasında təmasları artırır, stereotipləri aradan qaldırır və ortaq dəyərlərin önə çıxmasına imkan yaradır.
Bu baxımdan qarşıdakı dövrdə Azərbaycanın İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünə ev sahibliyi etməsi də diqqət çəkən hadisədir. Dünyanın müxtəlif bölgələrində qarşıdurmaların, siyasi gərginliklərin və humanitar problemlərin dərinləşdiyi bir vaxtda müsəlman ölkələrinin dialoq imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Burada Azərbaycanın özünü təqdim etdiyi əsas xətt birləşdirici və dialoqa açıq platforma yaratmaqdır.
Lakin Bakıda səslənən fikirlərin mühüm hissəsi Azərbaycanın yaxın tarixinin ən ağrılı səhifələrinə - Qarabağ münaqişəsinə və işğalın nəticələrinə həsr olunmuşdu.
Otuz il davam edən işğal Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında yalnız siyasi münaqişə kimi qalmayıb. Bu dövr yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından didərgin düşməsi, şəhər və kəndlərin dağıdılması, tarixi-mədəni irsin zədələnməsi, dini abidələrin məhv edilməsi və Xocalı faciəsi ilə bağlı ağır xatirələrlə yadda qalıb. Prezidentin çıxışında bu məsələlərin xüsusilə dini liderlərin qarşısında vurğulanması Qarabağdakı dağıntıların yalnız milli deyil, eyni zamanda mədəni və dini irs məsələsi olduğunu ön plana çıxarır.
Qarabağa səfər edəcək nümayəndə heyətinin Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşada görəcəyi mənzərə bu yaddaşın canlı ifadəsi olacaq. Bir tərəfdə dağıntıların izləri, digər tərəfdə isə yenidən qurulan şəhərlər, bərpa olunan məscidlər və geri qayıdan insanlar. Bu iki mənzərə Qarabağın keçmişi ilə bu günü arasında böyük bir kontrast yaradır.
Xüsusilə məscidlərin bərpasının ön plana çəkilməsi rəmzi məna daşıyır. Ağdam məscidinin bərpası ilə başlanan proses sonrakı illərdə digər dini abidələrin yenidən qurulması ilə davam etdirilib. Bu yanaşma Qarabağda aparılan bərpa prosesinin yalnız infrastruktur layihələrindən ibarət olmadığını, tarixi və mənəvi yaddaşın da yenidən canlandırılmasının qarşıya məqsəd qoyulduğunu göstərir.
Ağdamın taleyi isə bu baxımdan ayrıca simvola çevrilib. Bir vaxtlar Azərbaycanın ən canlı şəhərlərindən biri olan Ağdam uzun illər ərzində dağıntılar içində qaldı. Bu gün isə həmin şəhərdə yeni həyat qurulur. Eyni proses Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun digər yaşayış məntəqələrində də müşahidə olunur. Keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıtması yalnız sosial layihə deyil, bütöv bir nəslin uzun illər daşıdığı həsrətin sona çatması deməkdir.
"Böyük Qayıdış" prosesinin mahiyyəti də məhz buradadır. Söhbət təkcə evlərin tikilməsindən getmir. Məktəb, xəstəxana, yol, məscid, sosial obyekt, iş yerləri və normal həyat üçün zəruri olan bütün imkanların yaradılması ilə yaşayış məkanının yenidən formalaşdırılmasından gedir. Dağıdılmış bir şəhərin yenidən qurulması texniki məsələ olduğu qədər, həm də tarixi məsuliyyətdir.
Qarabağ məsələsinin digər mühüm tərəfi isə Azərbaycanın yaddaş siyasətidir. Müharibənin başa çatması yaddaşın silinməsi demək deyil. Əksinə, cəmiyyət üçün ən çətin məsələ keçmişin ağrısını gələcəyin düşmənçiliyinə çevirmədən yadda saxlamaqdır. Xocalı qurbanlarının, dağıdılmış məscidlərin və viran qoyulmuş şəhərlərin xatırlanması bir daha belə faciələrin təkrarlanmaması üçün tarixi dərs kimi təqdim edilir.
Bu məqam Azərbaycanın sülh gündəliyi ilə də birbaşa bağlıdır. Müharibədən sonra sülhə doğru addımlamaq siyasi iradə və qarşılıqlı öhdəliklər tələb edən mürəkkəb prosesdir. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, münaqişənin hərbi mərhələsinin başa çatması yeni münasibətlər sisteminin qurulmasına imkan yaradıb. Burada əsas məsələ sülhün yalnız sənədlərdə deyil, regionun siyasi və ictimai həyatında dayanıqlı reallığa çevrilməsidir.
"Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı"nın Azərbaycan Prezidentinə və Ermənistanın baş nazirinə təqdim edilməsi də çıxışda bu sülh gündəliyinin beynəlxalq səviyyədə dəstəklənməsi kontekstində qiymətləndirilir. Mükafatın mesajı qarşıdurmadan dialoqa, düşmənçilikdən əməkdaşlığa keçidin təşviq edilməsidir. Sülh prosesinin davamlılığı isə təkcə siyasi liderlərin deyil, cəmiyyətlərin, dini icmaların və beynəlxalq təşkilatların da məsuliyyətini gündəmə gətirir.
Çıxışın başqa mühüm xətti Türk dünyası ilə Qafqazın və İslam aləminin qarşılıqlı əlaqələridir. Azərbaycan burada özünü yalnız coğrafi körpü kimi deyil, müxtəlif regional platformaları bir araya gətirən ölkə kimi təqdim edir. Türk dövlətlərinin dini liderlərinin toplantısı ilə Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş konfransın eyni vaxtda keçirilməsi də bu mənada simvolik məna daşıyır: tarix və müasirlik, mədəniyyət və din, milli kimlik və beynəlxalq əməkdaşlıq eyni platformada görüşür.
Dini liderlərin üzərinə düşən məsuliyyət isə burada xüsusilə böyükdür. Onların cəmiyyətlərə ünvanladığı mesajlar milyonlarla insanın dünyagörüşünə təsir edə bilər. Əgər bu mesajlar sülh, mərhəmət, qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlığa əsaslanırsa, dini institutlar qarşıdurmanın deyil, sabitliyin mühüm dayaqlarından birinə çevrilə bilər.
Məhz buna görə islamofobiya və müsəlmanların terrorla eyniləşdirilməsi kimi meyillər qarşısında əsas cavab vasitələrindən biri kimi birlik ideyası önə çəkilir. İslamın mahiyyətinin zorakılıqla eyniləşdirilməsinin yolverilməzliyi, dini ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə və müqəddəs dəyərlərə hörmət məsələləri yalnız müsəlman ölkələrinin deyil, bütövlükdə beynəlxalq ictimaiyyətin gündəmində olmalı olan məsələlərdir.
Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərə dair mövqeyində isə daha geniş bir prinsip də görünür: milli maraqları qorumaqla yanaşı, müxtəlif platformalarda əməkdaşlıq imkanlarını saxlamaq. Bu yanaşma ölkənin həm Türk Dövlətləri Təşkilatı, həm İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, həm də Avropa institutları ilə münasibətlərinin müxtəlif müstəvilərdə inkişaf etdirilməsi cəhdlərində özünü göstərir.
Prezidentin çıxışında bəzi beynəlxalq qurumların və Avropa strukturlarının fəaliyyətinə dair kəskin tənqidlər də səsləndirilib. Bu fikirlər Azərbaycan rəhbərliyinin mövqeyini ifadə edir və əsasən Qarabağ münaqişəsi dövründə beynəlxalq təşkilatların tutduğu mövqeyə, ikili standart hesab edilən yanaşmalara və Azərbaycana qarşı münasibətə yönəlib. Bu cür siyasi qiymətləndirmələr mübahisəli xarakter daşıdığından onları beynəlxalq münasibətlər kontekstində müxtəlif mövqelərin mövcud olduğu məsələlər kimi nəzərdən keçirmək lazımdır.
Ancaq çıxışın ümumi siyasi-fəlsəfi xətti daha genişdir: Azərbaycan öz təhlükəsizliyini və gələcəyini yalnız xarici aktorların mövqeyindən asılı görmür. Dövlətçilik, milli birlik, hərbi potensial, iqtisadi inkişaf, mənəvi dəyərlər və diplomatik fəallıq bir-birini tamamlayan amillər kimi təqdim olunur.
Burada "bir yumruq kimi birləşmək" ifadəsi də yalnız hərbi müharibə kontekstində deyil, dövlətin və cəmiyyətin böhranlar qarşısında həmrəyliyi anlamında işlənir. Qarabağ müharibəsi Azərbaycan cəmiyyətində bu anlayışın ən güclü nümunələrindən biri kimi yadda qalıb. İndi isə qarşıda başqa vəzifə dayanır: müharibədən sonrakı sülh dövrünü qorumaq, quruculuğu sürətləndirmək və əldə edilmiş nəticələri uzunmüddətli sabitliyə çevirmək.
Bu mənada Qarabağın bərpası Azərbaycanın qarşısında duran ən böyük sınaqlardan biridir. Dağıdılmış şəhərləri yenidən qurmaq mümkündür, lakin cəmiyyətlərin yaddaşında qalan yaraları sağaltmaq daha uzun zaman tələb edir. Ona görə də sülh yalnız sərhəddə atəşin dayanması deyil, insanların gələcəyə inamının bərpa olunmasıdır.
Bakıda keçirilən dini liderlər toplantısının və Yəhya Bakuvi konfransının mahiyyəti də məhz bu geniş mənzərədə üzə çıxır. Tarixi yaddaş olmadan milli kimlik, mənəvi dəyərlər olmadan birlik, birlik olmadan isə davamlı sülh və təhlükəsizlik haqqında danışmaq çətindir.
Azərbaycanın qarşısında indi yeni mərhələ açılıb. Qarabağda həyat yenidən qurulur, keçmiş köçkünlər doğma torpaqlarına qayıdır, məscidlər bərpa olunur, şəhərlər yenidən salınır. Eyni zamanda, ölkə Türk dünyası və İslam aləmi daxilində əməkdaşlıq platformalarının genişləndirilməsinə çalışır. Bütün bunların fonunda əsas çağırış keçmişin dərslərini gələcəyin quruculuğuna çevirməkdir.
Çünki tarix yalnız xatırlamaq üçün deyil, nəticə çıxarmaq üçün də var. Müharibədən sonra ən böyük qələbə yeni qarşıdurmaların yaranmasına imkan verməmək, dağıntıların yerində həyat qurmaq, ayrılıqların yerində əməkdaşlıq yaratmaqdır. Azərbaycan rəhbərliyinin çıxışında səslənən sülh, birlik, milli yaddaş və mənəvi dəyərlər çağırışlarının kəsişdiyi nöqtə də məhz budur.
Bu gün Bakıda müxtəlif ölkələrdən gəlmiş dini liderlərin bir araya gəlməsi bir daha göstərir ki, ortaq dəyərlər sərhədlərdən daha güclü ola bilər. Türk dünyasının, Qafqazın və İslam aləminin qarşısında duran çağırışlar müxtəlif olsa da, onları birləşdirən mühüm bir ehtiyac var: sülhə, sabitliyə, qarşılıqlı hörmətə və əməkdaşlığa əsaslanan gələcək qurmaq.
Azərbaycanın öz tarixi təcrübəsindən çıxardığı əsas nəticə də budur: güclü olmaq yalnız müharibədə qalib gəlmək deyil. Əsl güc dağıntının yerində həyat yaratmaqda, ağrını yaddaşa çevirməkdə, yaddaşı isə gələcəyə maneəyə yox, məsuliyyətə çevirməkdədir. Qarabağda yenidən yanan işıqlar, bərpa olunan məscidlər, qurulan şəhərlər və doğma torpaqlarına qayıdan insanlar bu yeni mərhələnin ən canlı ifadəsidir.
İndi əsas məsələ əldə edilən sülh imkanlarını qorumaq, regionda sabitliyi möhkəmləndirmək və tarixin ağır səhifələrinin bir daha təkrarlanmaması üçün siyasi, dini və ictimai səviyyələrdə əməkdaşlığı davam etdirməkdir. Bunun üçün isə ayrı-ayrı ölkələrin və qurumların deyil, bütün tərəflərin məsuliyyətli davranışı, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və dialoqun davam etdirilməsi lazımdır.
Bakıda keçirilən toplantılar bu baxımdan Azərbaycanın öz keçmişi ilə danışdığı, bu gününü təqdim etdiyi və gələcəyinə dair mesajlarını çatdırdığı platformalardır. Bu mesajların mərkəzində isə bir həqiqət dayanır: bölünmüş dünyada birlik, qarşıdurmalar içində dialoq, yaddaşın içində gələcəyə ümid və bütün bunların fövqündə sülhə sadiqlik.