İlham Əliyev-Ərdoğan görüşü: Bakı və Ankara regionun gələcəyinə dair vahid mövqedə- ÖZƏL
"İlham Əliyev-Rəcəb Tayyib Ərdoğan görüşünü Azərbaycan-Türkiyə strateji müttəfiqliyinin sadəcə növbəti protokol təması deyil, regional geosiyasi proseslərə birgə yanaşmanın mühüm göstəricisi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Görüşün məhz Bişkekdə, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti ətrafında aparılan intensiv diplomatik təmaslar fonunda keçirilməsi onun əhəmiyyətini daha da artırır. Çünki bu gün Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri yalnız iki dövlət arasındakı əlaqələr çərçivəsində deyil, Cənubi Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya, Xəzər hövzəsindən Avropaya qədər uzanan geniş geosiyasi məkanda təsir imkanlarına malik əməkdaşlıq modeli kimi çıxış edir".
Bu fikirləri politoloq Tural İsmayılov Olaylar.az-a açıqlamasında söyləyib:
" Azərbaycan və Türkiyənin strateji müttəfiqliyinin əsas gücü onun yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmamasıdır. Bu münasibətlər müdafiə və təhlükəsizlikdən energetikaya, nəqliyyatdan ticarətə, diplomatik koordinasiyadan regional layihələrə qədər çox geniş sahələri əhatə edir. Ona görə də iki liderin görüşündə regional sülh və sabitliyin ayrıca müzakirə olunması təsadüfi deyil. Əksinə, bu, Ankara və Bakının Cənubi Qafqazda formalaşan yeni reallıqlara eyni strateji prizmadan baxdığını göstərən mühüm siyasi mesajdır.
Bu mesajın Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesi baxımından da xüsusi əhəmiyyəti var. Son dövrdə Bakı ilə İrəvan arasında dialoq artıq müharibədən sonrakı mərhələdən çıxaraq sülhün hüquqi və praktiki mexanizmlərinin formalaşdırılması istiqamətinə keçib. Bişkekdə İlham Əliyev və Nikol Paşinyanın ayrıca görüş keçirməsi də bu prosesin davam etdiyini göstərir. Türkiyənin bu prosesdəki mövqeyi isə Azərbaycan üçün əlavə siyasi üstünlük yaradır. Ankara Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşmasını yalnız ikitərəfli məsələ kimi deyil, Cənubi Qafqazın ümumi təhlükəsizlik və iqtisadi inkişaf gündəliyinin bir hissəsi kimi qiymətləndirir. Azərbaycanla Türkiyənin regional sülh məsələsində koordinasiyası Ermənistan qarşısında yeni hərbi-siyasi təzyiq mexanizmi yaratmaqdan daha çox, sülhün real iqtisadi nəticələrə çevrilməsi üçün əlverişli siyasi mühit formalaşdırır.
Burada mühüm məqam odur ki, Azərbaycanın yanaşmasında sülh artıq sadəcə siyasi sənəd deyil. Sülh regionda kommunikasiyaların açılması, nəqliyyat xətlərinin bərpası, ticarətin genişlənməsi, enerji əlaqələrinin inkişafı və yeni iqtisadi imkanların yaranması deməkdir. Türkiyə ilə Azərbaycanın mövqelərinin yaxınlığı isə bu proseslərin regional miqyasda daha sürətli reallaşmasına imkan verə bilər.
Cənubi Qafqazın gələcək nəqliyyat xəritəsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Şərqlə Qərbi birləşdirən Orta Dəhlizin mühüm halqasına çevrilib. Türkiyə isə həmin xəttin Avropaya çıxışında əsas tərəfdaşlardan biridir. Deməli, Azərbaycan-Türkiyə strateji müttəfiqliyinin möhkəmlənməsi yalnız siyasi təhlükəsizliyi deyil, Azərbaycanın tranzit və logistika potensialını da gücləndirir.
Bişkek görüşünün daha bir mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, Azərbaycan-Türkiyə tandeminin təsir imkanları artıq Cənubi Qafqaz sərhədlərini aşır. İlham Əliyevin eyni səfər çərçivəsində İran, Qazaxıstan və Ermənistan liderləri ilə görüşməsi Azərbaycanın müxtəlif regional istiqamətləri bir-biri ilə əlaqələndirən diplomatik mərkəzə çevrildiyini göstərir. Qazaxıstanla Orta Dəhliz, İranla regional təhlükəsizlik və kommunikasiya, Ermənistanla sülh gündəliyi, Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik- bütün bunlar əslində vahid regional geosiyasi xəritənin müxtəlif elementləridir. Bu mənada Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin üstünlüyü həm də ondan ibarətdir ki, Bakı Ankara ilə əməkdaşlıq edərkən öz müstəqil diplomatik manevr imkanlarını qoruyur. Azərbaycan eyni vaxtda Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətlərini dərinləşdirir, İranla dialoqu davam etdirir, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə strateji əməkdaşlığı genişləndirir və Ermənistanla sülh prosesini aparır. Bu, Azərbaycan xarici siyasətinin çevikliyini və dövlət maraqlarına əsaslanan balanslaşdırılmış xarakterini göstərir.
Ərdoğanla görüşün regional sülh və sabitlik baxımından mesajı da məhz burada ortaya çıxır. Azərbaycan və Türkiyə Cənubi Qafqazda yeni qarşıdurma xəttinin yaranmasında deyil, sabitliyin institusionallaşmasında maraqlıdır. Əgər Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi hüquqi baxımdan möhkəmlənərsə və regiondakı kommunikasiyalar açılarsa, bunun ən böyük nəticələrindən biri Cənubi Qafqazın rəqabət meydanından əməkdaşlıq platformasına çevrilməsi olacaq.
Azərbaycan üçün bunun iqtisadi dividendindən daha böyük siyasi dividendi də var. Çünki sabit Cənubi Qafqaz Azərbaycanın tranzit ölkə kimi rolunu gücləndirir, Avropa ilə Asiya arasındakı bağlantılarda əhəmiyyətini artırır və Bakı üçün yeni diplomatik manevr imkanları yaradır. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik isə bu prosesdə Azərbaycanın arxasında dayanan mühüm siyasi və geostrateji dayaqdır.
Əslində Bişkek görüşünün ən mühüm nəticəsini bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: Azərbaycan və Türkiyə artıq yalnız ikitərəfli münasibətlərin gələcəyini deyil, regionun gələcək siyasi və iqtisadi arxitekturasını müzakirə edən iki əsas aktor kimi çıxış edirlər.
Bu baxımdan İlham Əliyev-Ərdoğan görüşü Azərbaycanın regional liderlik mövqeyinin möhkəmlənməsi baxımından olduqca əhəmiyyətlidir. Bakı özünün hərbi-siyasi gücünü diplomatik çeviklik, enerji potensialı, nəqliyyat imkanları və geniş tərəfdaşlıq şəbəkəsi ilə tamamlayır. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik isə bu imkanların regional miqyasda daha effektiv şəkildə birləşdirilməsinə şərait yaradır.
Ən vacibi isə budur ki, Azərbaycan artıq Cənubi Qafqazdakı proseslərin yalnız iştirakçısı deyil. Bakı regional gündəliyin formalaşmasına təsir göstərən əsas mərkəzlərdən biridir. Bişkekdə İlham Əliyev və Ərdoğanın görüşü də bu reallığın növbəti diplomatik təsdiqi kimi qiymətləndirilə bilər".
Zeynəb Mustafazadə