8 Mart: Bir Günlük Hədiyyə Günü, yoxsa Davamlı Hüquqi, sosial və iqtisadi Bərabərlik?
Müasir cəmiyyətdə 8 Mart çox vaxt çiçəklər, təbrik mesajları və müxtəlif simvolik hədiyyələrlə qeyd olunur. Lakin bu günün tarixi və ictimai məzmunu nəzərə alındıqda aydın olur ki, 8 Martın mahiyyəti sadəcə təbrik və jestlərdən ibarət deyil. Əslində bu tarix qadınların sosial, iqtisadi və siyasi hüquqları uğrunda mübarizəsinin simvolu kimi formalaşmışdır.
Tarixi baxımdan 8 Martın meydana çıxması XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində sənaye cəmiyyətlərində qadınların əmək hüquqları uğrunda mübarizəsi ilə bağlıdır. Fabrik və müəssisələrdə çalışan qadınlar ağır əmək şəraiti, aşağı əmək haqqı və sosial təminatın olmaması səbəbindən etiraz aksiyaları təşkil edirdilər. Bu proses tədricən qadınların hüquqları məsələsini beynəlxalq siyasi gündəliyə çıxardı və nəticədə 8 Mart qadın hüquqları və gender bərabərliyi ideyasının simvoluna çevrildi.
Sonrakı mərhələlərdə isə bu günün ictimai məzmunu müəyyən dərəcədə transformasiyaya uğradı. Bir çox ölkələrdə 8 Mart daha çox sosial-mədəni mərasimlər və simvolik təbriklər çərçivəsində qeyd olunmağa başladı. Bu isə bəzi hallarda günün əsas ideyasının - qadınların hüquq və imkanlarının genişləndirilməsi məsələsinin arxa plana keçməsinə səbəb oldu.
Analitik yanaşma göstərir ki, 8 Martın mahiyyətini yalnız bayram və ya hədiyyə kontekstində təqdim etmək bu günün tarixi fəlsəfəsini sadələşdirir. Əslində bu tarix cəmiyyətin inkişaf səviyyəsini ölçən mühüm indikatorlardan biridir. Qadınların iqtisadi fəallığı, qərarvermə proseslərində iştirakı, elm və innovasiya sahəsində mövqeyi birbaşa olaraq ölkənin sosial kapitalının və inkişaf potensialının göstəricisidir.
Lakin müasir sosial və iqtisadi reallıqda maraqlı və düşündürücü bir paradoks meydana çıxır: bəzən qadın sahibkarlar və ya rəhbərlər də qadın və uşaq əməyinin istismarında iştirak edə bilirlər.
Bu vəziyyət bir neçə mühüm sualı gündəmə gətirir. Əgər bir müəssisədə çalışan qadınlar aşağı əmək haqqı alırsa, uzun və ağır iş şəraitində çalışırsa və ya sosial təminatları zəifdirsə, həmin müəssisənin rəhbərinin qadın olması bu problemi aradan qaldırırmı?
Əslində sosial-iqtisadi münasibətlərdə əsas məsələ şəxsin qadın və ya kişi olması deyil, idarəetmə mədəniyyəti, etik məsuliyyət və əmək hüquqlarına münasibətdir. Tarix göstərir ki, istismar mexanizmləri çox vaxt genderdən asılı olmur; onlar daha çox iqtisadi maraqlar, bazar rəqabəti və institusional zəifliklərdən qaynaqlanır.
Bu mənada 8 Mart yalnız qadın olmaq faktını qeyd edən gün deyil. Bu gün həm də qadınların bir-birinə qarşı sosial məsuliyyətini və cəmiyyətdə ədalətli münasibətlərin qurulması zərurətini xatırladan gündür.
Bu baxımdan 8 Mart yalnız qadınlara təbrik mesajları ünvanlanan gün deyil. Bu gün daha çox aşağıdakı strateji sualların müzakirəsi üçün platforma rolunu oynamalıdır: qadınların əmək bazarında imkanlarının genişləndirilməsi, elm və təhsildə iştirak səviyyəsinin artırılması, idarəetmə və siyasətdə təmsilçiliyin gücləndirilməsi.
Beləliklə, 8 Martın əsl məzmunu qadınlara sadəcə diqqət göstərməkdən daha genişdir. Bu tarix qadınların hüquqları, sosial ədalət və bərabər imkanlar ideyasının xatırladıldığı, cəmiyyətin öz inkişaf strategiyasını yenidən qiymətləndirdiyi bir gündür.
Qadınlara ən böyük hörmət isə bir gün hədiyyə verməklə yanaşı, onların cəmiyyətin bütün sahələrində bərabər və layiqli iştirakını təmin edən sosial və institusional mühit yaratmaqdan keçir.
Zahid Fərrux Məmmədov
İqrisad elmləri doktoru