Savaşların günahsız qurbanları - onların hüquqları necə tənzimlənir?

BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyası öz ölkəsinin qanunlarına uyğun olaraq daha erkən yaşda olanlar istisna olmaqla, 18 yaşına çatmamış hər bir şəxsi "uşaq" hesab edir. Uşaqlar böyüklərdən bir çox cəhətdən fərqlənirlər. Təəssüf ki, hər biri öz şəxsiyyətinə xas olan, maraq duyğusuna və təxəyyülünün genişliyinə malik olan uşaqlar yeni doğulduğu üçün böyüklərlə müqayisədə fiziki və əqli müdafiəyə daha çox ehtiyac duyurlar. Bundan əlavə, uşağın, o cümlədən uşağın ailəsinin hüquqlarının ətrafındakı böyüklər və hətta dövlət tərəfindən tapdalanması beynəlxalq aləmdə uşaqların müdafiəsinə ehtiyacı artırıb. Bu səbəbdən beynəlxalq aləmdə uşaq hüquqlarının müdafiəsini təmin etmək üçün bir çox addımlar atılıb. Bu sahədə redaktə edilən və qəbul edilən mətnlərlə bağlı mühüm məqam ondan ibarətdir k, bu mətnlər uşaqlara hüquq vermir, uşaqların doğuş zamanı və hətta doğulmazdan əvvəl əldə etdikləri və ilk növbədə insan, sonra isə yalnız uşaq olduqları üçün sahib olduqları hüquqları qoruyur və bu halların aradan qaldırılması üçün görüləcək tədbirləri tənzimləyir. Uşaq hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində beynəlxalq aləmdə atılan addımların tarixi yeni olmasa da, o qədər də qədim deyil. Millətlər Liqasının 1924-cü ildə qəbul etdiyi Uşaq Hüquqlarına dair Cenevrə Bəyannaməsi məcburi olmasa da, bu sahədə atılan addımların ilki olduğu üçün əhəmiyyətli olduğunu söyləyə bilərik. Eynilə, beynəlxalq aləmdə məcburi olmayan digər sənəd 20 noyabr 1959-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmiş Uşaq Hüquqları Bəyannaməsidir.
Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi uşaqlar üçün hazırlanmış mətn olmasa da, 25.2-ci maddədə ana və uşağın xüsusi qayğı və yardım almaq hüququna malik olduğu və bütün uşaqların (istər nikahda, istərsə də nikahdan kənarda doğulanlar) eyni sosial müdafiədən faydalanacağı qeyd olunur. Təhsil hüququ 26-cı maddə ilə tənzimlənir. Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Paktın 23-cü maddəsi ailə və nikahla bağlı əsas tənzimləmələri gətirsə də, 24-cü maddə hər bir uşağın ayrı-seçkilik olmadan müdafiə tədbirlərindən faydalanmaq hüququnu, uşağın ad və vətəndaşlıq hüququna malik olduğunu tənzimləyir. İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haqqında Paktın 10-cu maddəsində uşaqların qayğısına qalmaq və onların müdafiəsi üçün ailələrin dəstəklənməsi, uşaqlar və gənclər üçün xüsusi müdafiə və yardım tədbirlərinin təmin edilməsi zəruriliyi qeyd olunur. Bundan əlavə, maddə uşağın sosial və iqtisadi istismardan qorunması, uşaqların sağlamlığına və inkişafına xələl gətirə biləcək işlərdə işə götürülməmək hüququnu və dövlətlərin bu işlərə yaş məhdudiyyəti qoymasının zəruriliyini tənzimləyir.
Beynəlxalq miqyasda məcburi olan və dövlət tərəfindən imzalanmış ən böyük insan hüquqları konvensiyası olan BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyası 20 noyabr 1989-cu ildə BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmişdir və bu Konvensiya Cenevrə Bəyannaməsi ilə üst-üstə düşür. Konvensiya 2 sentyabr 1990-cı ildə qüvvəyə minmişdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Hüquqları Konvensiyası ABŞ-da imzalansa da, Birləşmiş Ştatlar konvensiyanın iştirakçısı deyil. Dünya gündəmində müharibənin tərəfləri olan Rusiya və Ukrayna da daxil olmaqla, BMT-yə üzv olan bütün dövlətlər konvensiyanın tərəfləridir.
Preambula və 54 maddədən ibarət olan BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyasının birinci maddəsində uşağın tərifi verilir, uşaqların doğulduğu və konvensiya ilə qorunan hüquqları sadalanır və siyahıya alınır. Təbii ki, bu hüquqlar ilk dəfə BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyasında ifadə olunmayıb, bu hüquqlar insan hüquqlarını qoruyan bütün mətnlərdə, o cümlədən Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsində dəfələrlə qeyd olunub. İnsanın insan olması və irqindən, rəngindən, cinsindən, dinindən və dilindən asılı olmayaraq, hər bir insanın doğuşla əldə etdiyi bu hüquqların subyekti BMT-nin İnsan Hüquqları Konvensiyasında uşaqlar üçün də qəbul edilmişdir. Uşaq hüququnun inkişafını nəzərə alsaq, uşaq hüquqlarının inkişafı uzun müddət əngəllənsə də, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının uzaq keçmişi Uşaq Hüquqları Konvensiyası bu fikirlərin önünə sədd qoymuşdur. Bu məqamda Serozanın bu mövzuda fikirlərini qeyd etmək yerinə düşər: "Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiya sadəcə xoşməramlılıq bəyanatı deyil. Bu, imzalayan dövlətləri bağlayan və məcbur edən hüquqi müqavilədir. Bu arada uşağın valideynlərinin, işəgötürənlərinin və dövlətin istədikləri kimi sərəncam verə biləcəyi obyektdən müstəqil şəxsiyyətə malik şərəfli, hörmətli subyektə çevrilməsi prosesində onun ciddi əməyi olduğu şübhəsizdir".
Konvensiya ilə qorunan hər bir hüququn uşaqlar üçün vazkeçilməz olması müqavilənin əsas prinsiplərindən biri olan uşağın yüksək mənafeyinin tələbi olsa da, əminliklə demək olar ki, bu hüquqlar bir addım öndədir. Çünki digər hüquqlar müəyyən hüquqlar olmadan həyata keçirilə bilməyəcək. Uşaqların yaşamaq və inkişaf etmək hüququ, adekvat həyat standartı hüququ, səhiyyə xidmətlərindən ən yaxşı şəkildə yararlanmaq hüququ, silahlı münaqişələrdən müdafiə olunmaq və hərbi xidmətə çağırılmamaq hüququ, pis rəftar, işgəncə və sui-istifadədən müdafiə olunmaq hüququ, təhsil hüququ var. Təhlükəli işlərdən qorunmaq hüququ müqavilədə sadalanan əsas hüquqlardan biridir. Uşağın həyatını təməl həyat səviyyəsində davam etdirə bilməsi və uşağın uşaqlıq mərhələsini layiq olduğu kimi keçərək sağlam bir yetkin kimi həyatını davam etdirə bilməsi üçün uşağa bu hüquqları təmin etmək ailənin və dövlətin vəzifəsidir.
Təəssüflər olsun ki, dünyada uşaqların yalnız bəziləri BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyasında sadalanan uşaq hüquqlarından yararlana bilir və onların digər hissəsi bu hüquqlardan məhrum olaraq həyatlarını davam etdirmək məcburiyyətindədirlər. Müharibələr və silahlı münaqişələr uşaq hüquqlarının pozulmasının əsas səbəbləridir. İnsan hüquqlarının pozulmasının, xüsusilə də yaşamaq hüququnun pozulmasının təməl daşı olan müharibələr və silahlı münaqişələr zaman keçdikcə çoxlu dağıntılara səbəb olmuş, uşaqlara böyüklərə nisbətən çox daha dağıdıcı və düzəlməz təsirlər göstərmiş və göstərməkdə davam edir.
BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyasının 6-cı maddəsinə əsasən, iştirakçı dövlətlər hər bir uşağın əsas yaşamaq hüququna malik olduğunu və uşağın yaşaması və inkişafı üçün mümkün olan maksimum səyi göstərəcəyini qəbul edirlər.
Uşağa adekvat səhiyyə xidmətlərinin göstərilməsini tənzimləyən 24.1 maddəsinə əsasən, iştirakçı dövlətlər uşağın mümkün olan ən yaxşı sağlamlıq səviyyəsinə çatmaq və tibbi yardım və reabilitasiya xidmətləri göstərən müəssisələrdən faydalanmaq hüququnu tanıyırlar. Maddənin digər bəndlərində qeyd edilir ki, Konvensiyaya üzv olan dövlətlər bu hüququn tam şəkildə həyata keçirilməsini təmin etmək üçün lazımi təqibləri həyata keçirməklə beynəlxalq əməkdaşlığı həyata keçirməlidirlər.
Konvensiyanın 27-ci maddəsində iştirakçı dövlətlər tərəfindən qəbul edilmişdir ki, hər bir uşağın onun fiziki, əqli, mənəvi, əxlaqi və sosial inkişafını təmin edəcək adekvat həyat səviyyəsi hüququ vardır.
Milyonlarla insan müharibələrdə, silahlı qarşıdurmalarda həlak olub, döyüşmək məcburiyyətində qalıb, şikəst olub, müharibə zamanı qeyri-insani şəraitdə yaşamağa məcbur olub, müharibədən sağ çıxanlar isə geridə qalan dağıntılar içində sağ qala bilməyiblər. Müharibələr, şübhəsiz ki, hər yaşda və hər təbəqədən olan insanların həyat şəraitinə təsir etsə də, onların uşaqlara təsirinin dönməz olduğunu deyə bilərik. Uşaqların müharibələrdən ən çox təsirlənməsinin səbəbi, onların bir çoxunun müharibə əsnasında ailələrini itirmələri, evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalmaları, bir sözlə, yeni bir nizama uyğunlaşmaq məcburiyyətində qalmaları, müharibələrdən qoparaq sağ qalmağa çalışmalarıdır. Bu yeni qaydada uşaqların məruz qaldığı həyat və sağlamlıq hüququnun pozulması müharibələrdə çoxlu uşağın ölümünə və başqalarının aldıqları yaralara görə həyatları boyu daşıyacaqları maneələrə səbəb olur. Müharibə zamanı xəstəxanaların bombalanması, insanların sağ qalmaq üçün sığındıqları yerləri tərk edə bilməmələri, tibb işçilərinin müharibədə iştirakı, ölkəni tərk etməsi və s. səbəblərə görə səhiyyə xidmətlərinə çıxışın məhdudlaşdırılması yaşamaq və sağlamlıq hüququnun pozulmasını ağırlaşdırır.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi davam edərkən Rusiyanın xəstəxanaları və sağlamlıq mərkəzlərini bombalaması bizə müharibənin dağıdıcı təsirinin yaşamaq və sağlamlıq hüququnun pozulmasına necə səbəb olduğunu göstərir. Xəstəxanaların bombalanması zamanı bir çox insan, o cümlədən uşaqlar həyatını itirir və insanların səhiyyə xidmətlərindən istifadə hüququ müharibə şəraitində məhdudlaşdırılır. Bu şərtlərdə, Rusiyanın Ukraynaya davam edən müdaxiləsində müharibənin dağıdıcı təsirlərindən qorunmaq üçün ailələri və ya ailə üzvləri ilə birlikdə sığınacaqlarda və ya metro stansiyalarında yaşamağa başlayan uşaq və körpələrin əgər xəstədirlərsə, müalicə alması çox çətindir. Sığınacaqlarda qeyri-steril mühitlərdə uşaq dünyaya gətirmək məcburiyyətində qalan hamilə qadınların və müharibə mühitinə göz açan körpələrin sağlamlıq hüquqlarının ciddi şəkildə pozulmasına məruz qaldığını deyə bilərik.
Müharibə uşaqlara təkcə fiziki təsir göstərmir, həm də onların psixologiyasında dərin izlər buraxır. Müharibələr zamanı uşaqların daim zorakılığa məruz qalması, daim qorxu və təşviş içində olması posttravmatik stress pozğunluqlarına səbəb olur, ailəsini və ətrafındakı insanları itirmə təsiri və uşağın yaşadığı psixoloji sarsıntılar narahatlıq və depressiyaya səbəb olur. Bu isə yolverilməzdir.
Uşaqlar bizim gələcəyimiz, sabahın ümididir. Onları qorumaq isə bir ölkənin və ya bir dövlətin deyil, bütöv dünyanın borcudur.

Röyalə Xəyal