"Mən istəyirəm ki, hamınız təbiəti qoruyanlar olasınız": Ulu Öndərin ekoloji irsindən "Yaşıl Dünya" missiyasına

İstiqamət: Ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi

İnsan və təbiət arasındakı münasibət bəşər tarixinin ən qədim və ən mühüm məsələlərindən biridir. İnsan yaşayışını, iqtisadi fəaliyyətini, kənd təsərrüfatını, sənayesini, enerji istehsalını və şəhər həyatını təbiətin verdiyi imkanlar üzərində qurub. Lakin zaman keçdikcə insanın təbiətə təsiri də böyüyüb. Əhalinin artması, şəhərləşmə, sənayeləşmə, nəqliyyatın genişlənməsi, təbii sərvətlərdən intensiv istifadə, meşələrin azalması, su ehtiyatlarının çirkləndirilməsi, tullantıların artması və iqlim dəyişmələri artıq ayrı-ayrı ölkələrin deyil, bütün dünyanın qarşısında dayanan fundamental problemlərə çevrilib. Ekologiya bu baxımdan yalnız ağacların, çayların, meşələrin və heyvanların qorunması ilə məhdudlaşan anlayış deyil. Ekologiya insanın sağlamlığı, iqtisadiyyatın dayanıqlılığı, ərzaq və su təhlükəsizliyi, şəhərlərin gələcəyi, enerji siyasəti, kənd təsərrüfatı, biomüxtəlifliyin qorunması və gələcək nəsillərin həyat imkanları ilə birbaşa bağlı olan geniş bir sistemdir. Azərbaycan üçün ekologiya məsələsinin özünəməxsus əhəmiyyəti var. Kiçik ərazidə müxtəlif iqlim və landşaft xüsusiyyətlərinin cəmləşməsi ölkənin təbii sərvətlərinin və biomüxtəlifliyinin zənginliyini şərtləndirir. Rəsmi məlumatlara görə, Yer kürəsində mövcud olan 11 iqlim tipindən 9-u Azərbaycanda müşahidə olunur. Ölkə ərazisinin təxminən 12 faizi meşələrlə örtülüdür, ərazinin 10,3 faizi isə xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin payına düşür. Hazırda Azərbaycanda 10 milli park, 10 dövlət təbiət qoruğu və 24 dövlət təbiət yasaqlığı fəaliyyət göstərir. Bu rəqəmlər Azərbaycanın təbiətinin nə qədər rəngarəng olduğunu göstərməklə yanaşı, onun qorunmasının miqyasını da ortaya qoyur. Çünki təbiət yalnız bu günün sərvəti deyil. Meşə, su, torpaq, Xəzər dənizi, flora və fauna gələcək nəsillərə ötürülməli olan milli sərvətlərdir. Azərbaycanda ekologiya məsələsinə dövlət siyasətinin tərkib hissəsi kimi yanaşmanın mühüm mərhələlərindən biri Ümummilli Lider Heydər Əliyevin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Heydər Əliyevin təbiətə münasibəti yalnız ekoloji problemlərin aradan qaldırılması ilə məhdudlaşmırdı. Onun yanaşmasında əsas ideyalardan biri insanın təbiət qarşısında məsuliyyət daşıması idi. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin rəsmi materiallarında Ulu Öndərin bu fikri xüsusi vurğulanır: "Mən istəyirəm ki, hamınız təbiəti qoruyanlar olasınız." Bu ifadə mahiyyət etibarilə ekologiyaya münasibətin dövlət qurumlarının və mütəxəssislərin işi olmaqdan çıxaraq cəmiyyətin ümumi məsuliyyətinə çevrilməsinin vacibliyini ifadə edir. Heydər Əliyevin ekologiya siyasəti ilə bağlı rəsmi mənbələrdə qeyd olunur ki, onun rəhbərliyi dövründə ekoloji problemlərin həlli dövlətin diqqət mərkəzində olub, ətraf mühitin mühafizəsi üzrə milli fəaliyyət proqramları qəbul edilib, beynəlxalq ekoloji proqramların həyata keçirilməsi, təbii sərvətlərin bərpası və mühafizəsi, milli parkların təşkili və ekoloji şəbəkənin yaradılması istiqamətində işlər görülüb. Bu siyasətin institusional baxımdan mühüm addımlarından biri 2001-ci ildə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin yaradılması oldu. Nazirliyin yaradılması ilə ətraf mühitin qorunması, təbii ehtiyatlardan istifadə, geologiya, hidrometeorologiya və digər istiqamətlər üzrə dövlət siyasətinin həyata keçirilməsində vahid institusional mexanizm formalaşdırıldı. Beləliklə, ekologiya məsələsi ayrıca sahə kimi dövlət idarəçiliyində daha sistemli xarakter aldı. Ətraf mühitin mühafizəsi və təbii sərvətlərin qorunması istiqamətində siyasət sonrakı dövrdə də davam etdirilib və yeni istiqamətlərlə zənginləşdirilib. Burada diqqəti çəkən məqamlardan biri ekologiyanın enerji siyasəti ilə getdikcə daha sıx əlaqələndirilməsidir. Azərbaycan ənənəvi olaraq neft və qaz ölkəsi kimi tanınsa da, son illərdə bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı, yaşıl enerji istehsalı və enerji keçidi ölkənin strateji gündəliyində mühüm yer tutmağa başlayıb. Prezident İlham Əliyev də müxtəlif çıxışlarında bu məsələyə toxunub. O, Azərbaycanda enerji siyasəti ilə ekoloji məqsədlər arasında balansın qorunmasının vacibliyini vurğulayaraq bildirib: "Biz hamımız planetin təhlükəsiz və təmiz olmasını istəyirik." Bu yanaşma Azərbaycanın yaşıl enerji siyasətinin əsas istiqamətlərindən birini ifadə edir. Məqsəd yalnız ənənəvi enerji mənbələrindən imtina etmək deyil, eyni zamanda bərpaolunan enerji potensialından daha geniş istifadə etməklə enerji sisteminin transformasiyasına nail olmaqdır. 2024-cü ilin Azərbaycanda "Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili" elan edilməsi də bu siyasətin mühüm elementlərindən biri oldu. Həmin sərəncamda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun, eləcə də Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaşıl enerji zonası elan edildiyi, azad edilmiş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma prosesində ətraf mühitin qorunmasının prioritet olduğu bildirilib. Eyni sənəddə Azərbaycanın 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisi istehsalının qoyuluş gücündə bərpa olunan enerji mənbələrinin payını 30 faizə çatdırmaq hədəfi də göstərilib.  Bu, ekologiyanın artıq yalnız "təbiətin qorunması" anlayışı ilə deyil, iqtisadi inkişaf, enerji təhlükəsizliyi və yeni texnologiyalarla birlikdə nəzərdən keçirildiyini göstərir. Azərbaycanın təbii-coğrafi mövqeyi ölkəyə böyük üstünlüklər verir. Ölkədə dağlar, düzənliklər, yarımsəhralar, meşələr, çaylar, göllər, Xəzər dənizi və müxtəlif ekosistemlər mövcuddur. Bu müxtəliflik flora və faunanın zənginliyini təmin edir. Meşələr ekologiyanın ən mühüm elementlərindən biridir. Onlar atmosferdə karbonun udulmasına, havanın təmizlənməsinə, torpağın qorunmasına, su dövranının tənzimlənməsinə və biomüxtəlifliyin saxlanmasına xidmət edir. Azərbaycan ərazisinin təxminən 12 faizinin meşələrlə örtülməsi meşə fondunun xüsusi əhəmiyyətini göstərir. Meşələrin qorunması yalnız ağacların kəsilməsinin qarşısını almaq demək deyil. Buraya meşələrin bərpası, yanğınların qarşısının alınması, qanunsuz ağac kəsintilərinə nəzarət, yeni yaşıllıq massivlərinin yaradılması, yerli ekosistemlərin xüsusiyyətlərinə uyğun ağaclandırma və biomüxtəlifliyin qorunması daxildir. İqlim dəyişmələri fonunda meşələrin əhəmiyyəti daha da artır. Çünki temperaturun yüksəlməsi, quraqlıq dövrlərinin uzanması və su ehtiyatlarının azalması meşə ekosistemlərinə əlavə təzyiq yarada bilər. Azərbaycanın ekoloji gündəliyində Xəzər dənizinin xüsusi yeri var. Xəzər dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsidir və onun ekoloji vəziyyəti yalnız sahilyanı ölkələr üçün deyil, bütövlükdə region üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xəzərin səviyyəsində müşahidə olunan dəyişikliklər, çirklənmə, biomüxtəlifliyin qorunması, balıq ehtiyatları, sahil ekosistemləri və dəniz təsərrüfatı bir-biri ilə əlaqəli problemlərdir. Prezident İlham Əliyev də Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması məsələsinə müxtəlif çıxışlarında toxunub. O, dənizin geri çəkilməsini həm ekoloji, həm də iqtisadi və kommunikasiya baxımından ciddi məsələ kimi qiymətləndirib. Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsi limanların fəaliyyətindən tutmuş sahil ekosistemlərinə qədər müxtəlif istiqamətlərdə təsirlər yarada bilər. Bu səbəbdən Xəzərin gələcəyi ilə bağlı elmi tədqiqatların genişləndirilməsi, sahilyanı ölkələr arasında məlumat mübadiləsi və birgə ekoloji tədbirlərin gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakının ekoloji tarixində neft sənayesinin xüsusi rolu olub. Neft hasilatının uzun illər ərzində ekoloji standartlar nəzərə alınmadan aparılması şəhərin ayrı-ayrı ərazilərində ciddi çirklənmə yaradıb. Prezident İlham Əliyev də Bakı və Abşeron yarımadasının əvvəlki ekoloji vəziyyətindən danışarkən neft gölləri və çirklənmiş ərazilərlə bağlı geniş təmizləmə işlərinin aparıldığını qeyd edib. O, Ağ Şəhər layihəsini bu istiqamətdə görülən işlərin nümunələrindən biri kimi göstərib. Bu proses əslində yalnız şəhərsalma layihəsi deyil, həm də ekoloji reabilitasiya nümunəsidir. Azərbaycanın ekoloji siyasətinin formalaşmasında Heydər Əliyevin qoyduğu əsasların, sonrakı dövrdə isə ətraf mühitin mühafizəsi, yaşıl enerji, iqlim diplomatiyası, xüsusi mühafizə olunan ərazilərin genişləndirilməsi və ekoloji bərpa layihələri ilə bağlı həyata keçirilən tədbirlərin mühüm yeri var. Rəsmi məlumatlar da göstərir ki, ekologiya dövlət siyasətində çoxistiqamətli sahəyə çevrilib.  Bütün bunlar insanın öz gələcəyini qorumasıdır. Bu mənada ekologiya həyatın kənarında dayanan ayrıca bir sahə yox, həyatın özüdür. Təbiətin gələcəyi ilə insanın gələcəyi eyni xətt üzərində dayanır. Bu gün təbiətə münasibətimiz sabah yaşayacağımız dünyanın necə olacağını müəyyənləşdirəcək. Və bu həqiqət dəyişmir: təbiəti qorumaq gələcəyi qorumaqdır.

Səidə Ramazanova

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir.