Azərbaycanlı Rəhman ata
(Sədulla Şirinovun "Şəhid atası" kitabı haqqında)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Balakəndə yaşayıb, yaradan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Sədulla Şirinov yeni çap olunmuş "Şəhid atası" kitabı haqqında olacaq. Hələ erkən yetməlik dövründən yaradıcılığıa nəzmlə başlayan Sədulla müəllimin ömrün ahıl çağında nəsrə üz tutması, onun bu sahədə əldə etdiyi nailiyyətlər sözün əsl mənasında göz qabağında olan maraqlı və faydalı bir söhbət mövzusudur.
Sədulla Şirinov müasir Azərbaycan ədəbiyyatının diqqətəlayiq simalarından biridir. O, həm Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, həm də ədəbi mükafatlara layiq görülmüş uğurlu bir nasir kimi tanınır. Onun yaradıcılığı oxucunu cəmiyyətin dərin psixoloji qatlarına sürükləyərək, insan təbiətinin mürəkkəb tərəflərini incəliklə təsvir edən üslubu ilə seçilir.
Onun qələmindən çıxan əsrlər janrından asılı olmayaraq müasir insanın daxili dünyasını, ictimai münasibətləri, etika və mənəviyyat məsələlərini ön plana çıxarır. Onun yaradıcılığında həm gündəlik həyatın adi səhnələri, həm də cəmiyyətin mürəkkəb sosial qatları təsvir olunur.
Əsərlərində rast gəlinən əsas motivlərdən bəziləri:
-Əxlaqi və psixoloji dilemmlar - şəxsi borc, vicdan məsələləri və insanlararası münasibətlər barədə dərin düşüncələr.
-Cəmiyyət və fərd qarşılaşmaları - insan təbiətinə təsir edən sosial və mədəni faktların təsviri.
-İnsan və taleyin təsadüfi yönləri - qısa hekayələrdə çox zaman adi həyat hadisələri böyük mənəvi və simvolik yük daşıyır.
Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərində realizm və psixoloji dərinliyi uğurla birləşdirir.
Şirinovun dili aydın, bəzən gündəlik nitqə yaxın olsa da, obrazların daxili aləmini gətirən incə təsvirlərlə zəngindir. O, sadə insani situasiyalarda belə dərin emosional və fəlsəfi suallar qoymaqdan çəkinmir. Oxucu onun hekayələrində və romanlarında öz həyat təcrübəsinin əksini tapa bilir ki, bu da müasir ədəbiyyatımızda ictimai rezonans yaradan əsas cəhətlərdəndir.
Şirinovun üslubu həm klassik realist ənənələrə hörmətlə yanaşır, həm də müasir nəsr elementlərini daxil etməklə oxucu ilə dinamik əlaqə yaradır. Müəllif qısa, lakin mənalı cümlələrlə oxucu diqqətini saxlayır, obrazların düşüncə və davranışlarını psixoloji dərinliklə açır.
Onun son üç il ərzində işıq üzü görmüş əsərləri arasında aşağıdakıları göstərmək olar:
-"Sönməyən qisas" - oxucu və tənqidçi tərəfindən yüksək qiymətləndirilən əsərdir və bu kitab üçün müəllif "Ziyadar" mükafatına layiq görülüb;
-"Gecikmiş etiraf" - insan münasibətlərinin mürəkkəb qatlarını araşdıran hekayətlər dəstidir;
- "Zamanın pəncərəsindən baxanda" - zaman və taleyin insan həyatına təsirini poetik və fəlsəfi şəkildə təsvir edir;
-"Heç nə olmazdan çox şey olurmuş" - kiçik gündəlik faktların psixoloji təsvirinə həsr olunub;
-"Qudalar" - sosial münasibətlər və qohumluq əlaqələrinin təsviri;
"Kimdir xoşbəxt?" - müəllifin ən son işlərindən biri olaraq həyatın başlıca məqsədlərini düşündürən kitab kimi oxucularla görüşüb.
Bu siyahı göstərir ki, Şirinovun yaradıcılığı müxtəlif mövzularda yazılmış əsərlərlə zəngindir və hər biri özündə bədii-estetik dəyər daşıyır. Sədulla Şirinovun əsərləri Azərbaycan cəmiyyətində oxucular arasında maraq doğurur. Onun dili və təsvir etdiyi mövzular ölkəmizin müasir reallıqlarını əks etdirir və bu, onu zəngin ənənələrə malik ədəbiyyatımızın aktual səslərindən birinə çevirir.
Ədəbiyyat mühitində belə bir müəllifin mövcudluğu həm yeni oxucu kütlələrinin formalaşmasına, həm də gənc yazarlar üçün nümunəvi ədəbi xəttin inkişafına təsir edir. Onun əsərləri oxucu ilə ünsiyyət quran, həm də ictimai şüurda fikir oyandıran bədii mətnlər kimi dəyərləndirilir. Sədulla Şirinovun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında həm estetik, həm də mənəvi baxımdan uğurlu bir səhifədir.
Azərbaycan ədəbiyyatında şəhidlik mövzusu yalnız bir faciənin təsviri deyil, həm də bir millətin yaddaşı, mənəvi dirənişi və varlıq səbəbidir. Sədulla Şirinovun "Şəhid atası" romanı da məhz bu müqəddəs yaddaşın bədii salnaməsi kimi oxucunun qarşısına çıxır. "Şəhid atası" yazıçının nəşr çap olunmuş yeddinci kitabdır (müəllifin bir neçə yeni kitabı çap mərhələsindədir) .
Əsərin başlanğıcından etibarən müəllif oxucunu təkcə bir ailənin taleyinə yox, bütövlükdə bir xalqın ağrı-acısına, keçdiyi mürəkkəb tarixi yola aparır. Romanın proloqunda kainatdan başlayan fəlsəfi düşüncə tədricən insanın taleyinə, oradan isə cəmiyyətin və dövlətlərin ziddiyyətli inkişaf yoluna keçir. Bu keçid təsadüfi deyil - müəllif oxucuya göstərmək istəyir ki, insan taleyi ilə bəşəri proseslər bir-birindən ayrılmazdır.
Əsərin əsas dramatik xətti isə "Qara Yanvar" (20 yanvar 1990) hadisələrinin fonunda açılır. Bu faciə yalnız tarix kitablarının səhifələrində qalmayan, hər bir azərbaycanlının yaddaşına həkk olunmuş bir ağrıdır. Müəllif həmin hadisələri adi insanların - xüsusilə də bir atanın gözü ilə təqdim etməklə faciəni daha da canlı və təsirli edir. Rəhman obrazı bu baxımdan ümumiləşmiş bir obrazdır: o, həm ata, həm vətəndaş, həm də tarixin içində qalan bir insandır.
Romanda diqqəti çəkən əsas cəhətlərdən biri müəllifin hadisələrə yalnız emosional deyil, həm də düşüncə müstəvisində yanaşmasıdır. O, sovet dövrünün ideoloji ziddiyyətlərini, insanların aldanışlarını, inam və məyusluq arasındakı gərginliyi ustalıqla açır. Keçmişə tənqidi baxış, eyni zamanda milli kimliyə dönüş ideyası əsərin əsas xəttini təşkil edir.
"Şəhid atası" yalnız müharibə və itki haqqında roman deyil. Bu əsər həm də ata-övlad münasibətlərinin, insanın daxili dünyasının, inamının və sınmasının bədii təcəssümüdür. Müəllif göstərir ki, qəhrəmanlıq təkcə döyüş meydanında qazanılmır - bəzən ən böyük qəhrəmanlıq itki ilə yaşamağı bacarmaqdır.
Sədulla Şirinovun dili sadə, axıcı və eyni zamanda təsirlidir. O, xalq danışıq üslubunu bədii dilə uğurla gətirərək obrazların canlılığını təmin edir. Oxucu əsəri oxuduqca hadisələrin içində olur, personajların hisslərini yaşayır, onların ağrısını bölüşür.
"Şəhid atası" əsəri təkcə bir ailənin faciəsini deyil, bütöv bir xalqın taleyini, onun tarixi yaddaşını və milli kimliyini əks etdirən geniş panoramlı romandır. Müəllif əsərin proloqundan başlayaraq oxucunu fəlsəfi düşüncələrə aparır, insanın yaranışı, cəmiyyətin inkişaf mərhələləri və tarix boyu şər ilə xeyirin mübarizəsi kimi ümumbəşəri məsələləri qabardır. Bu yanaşma əsərin ideya yükünü daha da dərinləşdirir və onu sırf hadisə təsvirindən çıxarıb geniş ictimai-fəlsəfi müstəviyə yüksəldir.
Romanın əsas xətti isə Azərbaycan xalqının yaxın tarixində baş vermiş faciəli hadisələr - xüsusilə 20 Yanvar qırğını fonunda inkişaf edir. Müəllif bu hadisələri təkcə tarixi fakt kimi yox, həm də insan taleləri prizmasından təqdim edir. Bu baxımdan əsər həm sənədli, həm də emosional təsir gücünə malikdir.
Əsərin mərkəzində dayanan Rəhman obrazı sadəcə bir ata deyil, o, bütövlükdə Azərbaycan xalqının ümumiləşdirilmiş obrazıdır. Onun düşüncələri, tərəddüdləri, inamı və sarsıntıları xalqın keçdiyi tarixi yolun bədii inikasıdır.
Rəhmanın Sovet ideologiyasına inamı, sonradan isə bu inamın dağılması müəllif tərəfindən son dərəcə inandırıcı şəkildə təsvir edilir. Onun partiya biletini yandırması sadəcə bir insanın şəxsi etirazı deyil, bütöv bir dövrün, bir ideologiyanın iflasının simvoludur. Bu epizod əsərin ən təsirli və yadda qalan məqamlarından biridir.
Romanda ata-övlad münasibətləri xüsusi yer tutur. Azərin "qəhrəman olacam" arzusu əvvəlcə sadə bir uşaq istəyi kimi təqdim olunsa da, sonradan bu arzu faciəvi məna kəsb edir. Müəllif bu detal vasitəsilə müharibənin insan talelərinə necə müdaxilə etdiyini, arzuların necə qanla yazıldığını göstərir.
Şəhid atası olmaq - bu, təkcə bir fəxarət deyil, həm də ömür boyu daşınan ağır bir dərddir. Sədulla Şirinov bu ağrını pafossuz, səmimi və təsirli dillə oxucuya çatdırır. Ata qəlbindəki qürur və kədər paralel şəkildə təqdim olunur və bu ziddiyyət əsərin emosional gücünü artırır.
"Şəhid atası" romanı həm də milli oyanışın bədii salnaməsidir. Əsərdə Sovet rejiminin mahiyyəti, onun xalqımıza qarşı törətdiyi ədalətsizliklər açıq şəkildə ifşa olunur. 1937-ci il repressiyalarından başlayaraq 20 Yanvar faciəsinə qədər uzanan xətt xalqın yaddaşında silinməz iz buraxmış hadisələri bir-biri ilə əlaqələndirir.
Müəllif göstərir ki, tarix təkrarlanır, lakin xalqın yaddaşı və müqavimət ruhu da eyni şəkildə davam edir. Bu baxımdan əsər təkcə keçmişin təsviri deyil, həm də gələcək üçün bir xəbərdarlıqdır.
Sədulla Şirinovun dili sadə, axıcı və eyni zamanda obrazlıdır. O, xalq danışıq üslubundan ustalıqla istifadə edir, dialoqları canlı və inandırıcı qurur. Publisistik çalarlarla zəngin olan bu üslub əsərin təsir gücünü artırır və oxucunu hadisələrin içərisinə çəkir.
Müəllif bədii təsvirlə publisistik düşüncəni uğurla birləşdirərək həm emosional, həm də düşündürücü mətn yarada bilmişdir. Bu xüsusiyyət "Şəhid atası"nı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir.
"Şəhid atası" romanı təkcə bir ədəbi əsər deyil, həm də milli yaddaşın, vətənpərvərlik ruhunun və insan faciəsinin bədii salnaməsidir. Sədulla Şirinov bu əsərlə oxucuya bir daha xatırladır ki, müstəqillik asan qazanılmayıb və onun arxasında minlərlə şəhidin qanı, yüzlərlə ata-ananın göz yaşı dayanır.
"Şəhid atası"nı oxumaq yalnız ədəbi zövq deyil, həm də vətəndaşlıq borcudur. Çünki bu əsər bizə kim olduğumuzu, hansı ağrılardan keçdiyimizi və bu günə necə gəlib çatdığımızı xatırladır.
Oxucuya təqdim olunan bu əsər, şəhidlərimizin əziz xatirəsinə ehtiram, onların valideynlərinə isə dərin bir başsağlığı və mənəvi dayaqdır. Eyni zamanda "Oxu!" Böyük Allah tərəfindən bəşər övladına əmr olunmuş vacib əməllərdən biridir. Oxuyaq!
Bu kitab hər bir oxucu üçün həm mənəvi dərs, həm də tarixi həqiqətlərlə üz-üzə qalmaq imkanı yaradan zamanın aynasıdır. "Şəhid atası" - keçmişin ağrısını bu günə daşıyan, gələcəyə isə yaddaş və məsuliyyət mesajı verən dəyərli bir ədəbi nümunədir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Bütün gördüyümüz və görəcəyimiz işlərdə xalqımızın adına layiq olmağa çalışaq! Hələlik!
Zaur Ustac,
"Yazarlar" jurnalının baş redaktoru,
AYB və AJB-nin üzvü.