Mircəlal Paşayev, Səməd Vurğun-Azərbaycan ədəbiyyatının ölməz manifesti- Sayman Arzu  yazır

Sayman Arzu 

Azərbaycan ədəbiyyatı daxilindəki ədəbi münasibətlər ədiblər və oxucular üçün hər zaman həm əhəmiyyətli, həm də maraqlı olmuşdur. Misal üçün Məhəmmədhüseyn Şəhriyar və Bəxtiyar Vahabzadə arasındakı dostluq və məktublaşma müasir ədəbiyyat tarixinin ən parlaq səhifələrində yer almaqdadır. Eləcə də, Mir Cəlal Paşayev ilə Səməd Vurğun arasındakı münasibətlər Azərbaycan ədəbi mühitində həm yaradıcı dostluq, həm də qarşılıqlı intellektual təsir baxımından maraqlı mövzulardan biridir. Onların əlaqələri təkcə şəxsi münasibətlər çərçivəsində deyil, həm də XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının formalaşması və inkişafı kontekstində dəyərləndirilir.
Mir Cəlal müəllim tanımış bir nasir, alim və pedaqoq kimi  poeziyaya və xüsusilə, Səməd Vurğunun yaradıcılığına böyük diqqətlə yanaşırdı. O, Səməd Vurğunun Azərbaycan poeziyasına gətirdiyi milli ruhu, dil zənginliyini və xalq düşüncəsini yüksək qiymətləndirirdi. Mir Cəlalın ədəbi-tənqidi məqalələrində Səməd Vurğunun yaradıcılığına dair fikirlərə tez-tez rast gəlinir. Xüsusilə, Vurğunun Azərbaycan insanının mənəvi dünyasını poeziyada ifadə etmək gücü Mir Cəlal Paşayevin diqqətini çəkirdi.
Səməd Vurğun da Mir Cəlalı sadəcə yazıçı kimi deyil, həm də ciddi ədəbiyyat nəzəriyyəçisi və elm adamı kimi qəbul edirdi. O dövrdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında və ədəbi məclislərdə onların müzakirələri, fikir mübadilələri ədəbi mühitə böyük təsir göstərirdi. Hər iki şəxsiyyət sovet dövrünün ideoloji çərçivələri daxilində milli düşüncəni qorumağa çalışan ziyalılar sırasında idi. Bu baxımdan onların münasibətində qarşılıqlı hörmət əsas xətt kimi görünür.
Mir Cəlalın "Bir gəncin manifesti", "Dirilən adam" kimi əsərlərində xalq həyatı, milli xarakter və mənəvi dəyərlər ön plandadır. Bu xüsusiyyətlər müəyyən mənada Səməd Vurğun poeziyasındakı xalqçılıq ideyaları ilə səsləşir. Hər iki sənətkar Azərbaycan kəndinin, insanının və milli psixologiyasının bədii ifadəsinə xüsusi önəm verirdi.
Onların əlaqələrinin mühüm tərəflərindən biri də universitet və ədəbi mühitlə bağlı olmasında idi. Mir Cəlal uzun illər pedaqoji fəaliyyət göstərərək yeni nəsil ədəbiyyatçıların yetişməsində iştirak etmişdi. Səməd Vurğun isə həmin gənc nəslin milli poeziyaya marağının artmasına təsir edən əsas simalardan biri idi. Bu mənada biri daha çox elmi-nəzəri məktəb, digəri isə poetik məktəb formalaşdırırdı.
Mir Cəlal Paşayev ilə Səməd Vurğun arasındakı münasibətlərə yalnız şəxsi dostluq və ya dövrdaşlıq kimi baxmaq kifayət deyil. Bu münasibət XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında iki mühüm istiqamətin -  realist-elmi ədəbi düşüncə və poetik milli romantizmin qarşılıqlı əlaqəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Onların yaradıcılıqları müxtəlif janrlarda olsa da, ideya baxımından bir-birini tamamlayan məqamlar çoxdur.
1930-1950-ci illər Azərbaycan ədəbi mühiti sovet ideoloji nəzarətinin ən sərt mərhələlərindən biri idi. Bu dövrdə yazıçılar həm sosialist realizmi prinsiplərinə uyğun yazmalı, həm də milli ruhu qorumağa çalışmalı idilər. Mir Cəlal və Səməd Vurğun bu tarixi paradoksu öz yaradıcılıqlarında ən ustalıqla balanslaşdıran simalardan sayılır. Səməd Vurğun poeziyada xalq yaddaşını, milli tarixi və Azərbaycan insanının mənəvi enerjisini yaşadırdısa, Mir Cəlal nəsrdə və ədəbiyyatşünaslıqda milli düşüncə modelini öz əsərlərində qoruyur və inkişaf etdirirdi. 
Səməd Vurğunun "Vaqif", "Azərbaycan", "Muğan" və bu  kimi çoxsaylı əsərlərində xalqın tarixi yaddaşı poetik-estetik səviyyədə təqdim olunurdu. Mir Cəlal müəllimin isə "Bir gəncin manifesti", "Dirilən adam", "Yaşıdlarım" və bu kimi fikir baxımından kamil olan demək olar ki, bütün əsərlərində milli-mənəvi aşınmaları, sovet cəmiyyətində insan xarakterinin dəyişməsini realist üslubda göstərirdi. Maraqlıdır ki, hər iki sənətkarın əsərlərində "xalq" anlayışı ideoloji kateqoriya yox, canlı milli varlıq kimi təqdim edilir. Bu  onların əsas ortaq nöqtələrindən biridir.
Mir Cəlalın elmi fəaliyyəti Səməd Vurğunun yaradıcılığına münasibətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. O, Azərbaycan klassik poeziyasının inkişaf xəttini araşdırarkən Səməd Vurğunu Füzuli-Vaqif-Sabir xəttinin müasir davamçılarından biri kimi qiymətləndirirdi. Mir Cəlal hesab edirdi ki, Səməd Vurğun xalq danışıq dilini yüksək poetik sistemə çevirə bilmiş nadir sənətkarlardandır. Bu fikir təsadüfi deyildi. Çünki Mir Cəlal özü də bədii dil məsələlərinə son dərəcə həssas yanaşırdı və dilin millətin düşüncə sistemi olduğunu qəbul edirdi.
Ədəbi mühitdə onların münasibəti qarşılıqlı hörmət üzərində qurulmuşdu. Azərbaycan Dövlət Universitetində, Yazıçılar İttifaqında, elmi və ədəbi tədbirlərdə tez-tez bir araya gəlirdilər. Mir Cəlal daha sakit, analitik, müdrik və intellektual xarakterə malik idi. Səməd Vurğun isə intellekti ilə bərabər emosional, tribuna ruhlu və ictimai enerjisi yüksək sənətkar kimi tanınırdı. Onların dünyagörüşündə mühüm yaxınlıq vardı: Azərbaycançılıq duyğusu.

1940-cı illərdə xüsusilə müharibə dövründə Səməd Vurğunun poeziyası xalq ruhunu ayaqda saxlamaq missiyası daşıyırdı. Mir Cəlal isə publisistikası və elmi fəaliyyəti ilə milli-mədəni düşüncənin qorunmasına xidmət edirdi. Hər ikisi sovet ideologiyasının sərt nəzarəti daxilində milli özünüdərk üçün müəyyən "ədəbi nəfəs sahəsi" yaradırdı. Bu, o dövr üçün çox ciddi məsələ idi.
Faktlardan biri də budur ki, Mir Cəlal sonrakı dövrdə Səməd Vurğun yaradıcılığı haqqında məqalələr yazmış, onun poetik dilini və dramaturgiyasını yüksək qiymətləndirmişdi. Xüsusilə, "Vaqif" dramının Azərbaycan milli şüuruna təsiri barədə müsbət fikirlər söyləmişdi. "Vaqif" əsəri təkcə tarixi dram deyildi; Mir Cəlalın baxışına görə, bu əsər milli özünüdərkin sovet dövründə bədii formada ifadəsi idi.
Digər mühüm məsələ onların gənc nəslə təsiridir. Mir Cəlal bir pedaqoq olaraq Bəxtiyar Vahabzadə, Anar, Elçin kimi sonrakı ədəbi nəslin formalaşmasına təsir göstərmişdi. Səməd Vurğun isə poetik məktəb yaratmışdı. Bu iki xətt sonradan Azərbaycan ədəbiyyatının əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi: biri milli-intellektual nəsr, digəri milli-romantik poeziya.
Onların münasibətlərini yalnız sovet dövrü çərçivəsində qiymətləndirmək də düzgün olmazdı. Əslində, Mir Cəlal və Səməd Vurğun XX əsr Azərbaycan ziyalısının biri digərini tamlayan iki fərqli modelini təmsil edirdilər:
biri düşünən, təhlil edən, ədəbiyyatı elmi sistem kimi quran ziyalı;
digəri isə xalqın emosional enerjisini poeziyada milli ideala çevirən sənətkar.
Bu səbəbdən onların əlaqələri Azərbaycan ədəbiyyatında sadəcə iki müəllifin münasibəti deyil, milli ədəbi təfəkkürün iki böyük qolunun dialoqu kimi dəyərləndirilə bilər.
Mir Cəlal Paşayev ilə Səməd Vurğun arasındakı münasibətləri sovet dövrü kontekstində izah etmək üçün həmin epoxanın siyasi mahiyyətini anlamaq vacibdir. Çünki onların münasibəti yalnız iki yazıçının şəxsi əlaqəsi deyildi. Bu münasibət sovet totalitarizmi daxilində Azərbaycan milli-mədəni düşüncəsinin necə yaşadılmasının nümunələrindən biri idi.
1920-ci ildən sonra Azərbaycan SSR-də ədəbiyyat tam şəkildə ideoloji nəzarət altına alınmışdı. Xüsusilə, 1930-cu illərdə "sosialist realizmi" yeganə rəsmi yaradıcılıq metodu elan edildi. Yazıçılar artıq yalnız sənət adamı deyil, həm də sovet ideologiyasının "tərbiyəçiləri" sayılırdı. Bu dövrdə milli düşüncə, türkçülük və istiqlal yaddaşı təhlükəli mövzu hesab olunurdu. Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad kimi sənətkarların repressiyaya məruz qalması bütün ziyalılar üçün ciddi xəbərdarlıq idi.
Belə bir mühitdə Səməd Vurğun sovet sisteminin daxilində yüksələn ən nüfuzlu ədəbi fiqurlardan birinə çevrildi. O, SSRİ miqyasında tanınır, rəsmi tribunalar əldə edir və dövlət tərəfindən dəstəklənirdi. Lakin burada incə məqam vardı: Səməd Vurğun sovet poetikasından istifadə etsə də, onun əsərlərində güclü milli damar yaşayırdı. "Vaqif", "Azərbaycan", "Muğan" kimi əsərlərdə Azərbaycan tarixi, torpaq sevgisi, xalq dili və milli xarakter ön plana çıxırdı. Bu, sovet ideologiyası daxilində milli yaddaşı qorumağın bir üsulu idi.
Mir Cəlal Paşayev isə daha fərqli yol seçmişdi. O, siyasi tribunadan çox universitet, elmi fəaliyyət və realist nəsr vasitəsilə təsir göstərirdi. Mir Cəlal açıq ideoloji ritorikadan uzaq dayanmağa çalışırdı. Onun əsərlərində əsas diqqət insan xarakterinə, mənəvi aşınmaya və cəmiyyətin daxili psixologiyasına yönəlirdi. Bu, sovet sisteminə birbaşa qarşı çıxış olmasa da, insanın mənəvi azadlığını qorumaq cəhdi idi.
Sovet dövründə onların münasibətlərinin əsasını qarşılıqlı anlayış təşkil edirdi. Hər ikisi başa düşürdü ki, milli kimliyi qorumaq üçün bəzən açıq yox, simvolik və dolayı yollar seçmək lazımdır. Səməd Vurğun bunu poeziyada edirdi, Mir Cəlal isə nəsrdə və ədəbiyyatşünaslıqda.
1940-1950-ci illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı və universitet mühiti ideoloji nəzarətin əsas mərkəzlərindən idi. Burada yazıçılar bir-birini həm qoruyur, həm də bəzən siyasi ittihamlardan çəkinərək ehtiyatla davranırdılar. Səməd Vurğun müəyyən məqamlarda nüfuzundan istifadə edərək bəzi yazıçıları müdafiə etməyə çalışırdı. Mir Cəlal isə daha çox elmi nüfuzu və intellektual mövqeyi ilə ədəbi mühitdə balans yaradırdı.
Onların münasibətlərində mühüm məsələlərdən biri də dil idi. Sovet hakimiyyəti ruslaşdırma siyasəti aparsa da, hər iki sənətkar Azərbaycan dilinin qorunmasını strateji məsələ hesab edirdi. Səməd Vurğun xalq danışıq dilini yüksək poetik formaya çevirirdi. Mir Cəlal isə ədəbi dilin nəzəri əsaslarını, klassik ənənəni və üslub mədəniyyətini qoruyurdu. Bu baxımdan biri dilin emosional-poetik enerjisini, digəri isə intellektual və elmi sistemini yaşadırdı.
Sovet dövründə yazıçılar arasında münasibətlər çox vaxt qorxu və ehtiyat üzərində qurulurdu. Buna baxmayaraq, Mir Cəlal və Səməd Vurğun arasında qarşılıqlı hörmət davam etmişdi. 
Onların arasındakı xarakter və yaradıcılıq üslublarındaki fərqlilik qarşılıqlı münasibətlərini zəiflətmirdi. Əksinə, biri digərini tamamlayırdı. Sovet dövründə Azərbaycan ziyalısının yaşamaq strategiyası məhz belə idi: bir tərəfdən sistemlə konfliktə girməmək, digər tərəfdən milli yaddaşı qoruyub-saxlamaq.  Bu səbəbdən onların münasibətlərini yalnız "ədəbi dostluq" kimi yox, sovet totalitarizmi şəraitində milli-mədəni özünümühafizə forması kimi də qiymətləndirmək mümkündür. Məhz o böyük fikir və sənət adamlarının, onların həmməslək və davamçıları sayəsində milli özünüdərkimiz qorunaraq, nəhayət  Azərbaycanın müstəqilliyinin əldə olunmasına, milli dövlətçiliyimizin qorunmasına və uğurla inkişafına gətirib çıxardı. Bu gün müstəqil Azərbaycanın ideoloji buxovlardan azad olmuş ədəbiyyat və sənət adamları o böyük şəxsiyyətlərin təməlini qoyduqları ədəbi məktəblərin layiqli davamçıları kimi çıxış edirlər.