Övladınız kibercinayətkarların "ov məkanı"nda: İnternetin görünməyən qorxulu tərəfi

Elvin Abbasov: "Onlayn istismar milli təhlükəsizlik probleminə çevrilir"

Rəqəmsal texnologiyaların həyatın bütün sahələrinə sürətlə nüfuz etməsi cəmiyyət üçün yeni imkanlar yaratmaqla yanaşı, ciddi təhlükələri də özü ilə gətirib. İnternetin və sosial şəbəkələrin gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi müasir dövrdə uşaqlar və yeniyetmələr də virtual dünyanın ən aktiv istifadəçilərindən birinə çevriliblər. Onlar təhsil almaq, ünsiyyət qurmaq, əylənmək və məlumat əldə etmək üçün saatlarla onlayn platformalarda vaxt keçirirlər. Lakin rəqəmsal məkanın nəzarətsiz və təhlükəli tərəfləri bəzən uşaqları və gəncləri ağır psixoloji, mənəvi və hüquqi nəticələrə səbəb olan risklərlə üz-üzə qoyur. Bu risklər arasında ən təhlükəlilərindən biri isə son illərdə sürətlə yayılan onlayn cinsi istismar hallarıdır. Son illər dünya miqyasında kibercinayətlərin artması ilə paralel olaraq internet üzərindən həyata keçirilən cinsi istismar, şantaj və zorakılıq faktları da ciddi şəkildə çoxalıb. Sosial şəbəkələr, messencer tətbiqləri, onlayn oyun platformaları və anonim ünsiyyət imkanları cinayətkarlar üçün yeni "ov məkanı"na çevrilib. Ən narahatedici məqam isə odur ki, bu təhlükənin əsas hədəfi uşaqlar və yeniyetmələrdir. Virtual aləmdə saxta profillərlə fəaliyyət göstərən şəxslər müxtəlif psixoloji üsullardan istifadə etməklə azyaşlıların etibarını qazanır, onları manipulyasiya edir, şəxsi görüntülərini əldə edir və daha sonra şantaj, təhdid və cinsi istismara məruz qoyurlar. Bu hallar bəzən uşaqların psixoloji travma almasına, sosial həyatdan təcrid olunmasına, hətta intihara qədər gedib çıxan faciələrə səbəb olur.
Azərbaycanda da vəziyyət getdikcə daha ciddi xarakter almağa başlayıb. Milli Məclisin plenar iclasında müzakirə edilən İnsan alverinə qarşı mübarizə üzrə Milli Koordinatorun illik məlumatında qeyd olunub ki, onlayn cinsi istismar halları son 4 ildə cəmi 9 faktdan 1665 fakta qədər yüksəlib. Bu rəqəm təkcə statistik göstərici deyil, eyni zamanda cəmiyyət üçün ciddi təhlükə siqnalıdır. Belə kəskin artım göstərir ki, artıq problem fərdi və təsadüfi hadisə olmaqdan çıxaraq sosial təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib. Rəqəmlərin bu qədər yüksəlməsi həm internetdən istifadənin genişlənməsi, həm də valideyn nəzarətinin zəifləməsi ilə bağlıdır. Eyni zamanda kiberməkanda fəaliyyət göstərən cinayətkar şəbəkələrin daha peşəkar üsullardan istifadə etməsi də riskləri artırır. Onlayn cinsi istismar yalnız hüquqi problem deyil, həm də ciddi mənəvi və psixoloji fəsadlar yaradan sosial bəladır. Çünki virtual mühitdə baş verən istismar halları çox vaxt uzun müddət gizli qalır. Uşaqlar qorxu, utanc və ya təhdid səbəbindən yaşadıqları hadisələri ailələrinə danışmaqdan çəkinirlər. Bəzi hallarda isə valideynlər övladlarının internet fəaliyyətinə kifayət qədər diqqət yetirmədikləri üçün təhlükənin fərqinə belə varmırlar. Xüsusilə pandemiyadan sonra distant təhsil və onlayn ünsiyyətin artması uşaqların internetdə keçirdiyi vaxtı daha da çoxaldıb ki, bu da kibercinayətkarların fəaliyyət imkanlarını genişləndirib. Mövzunun ən ağrılı tərəflərindən biri də odur ki, texnologiyanın sürətli inkişafı ilə hüquq-mühafizə orqanlarının bu cinayətlərlə mübarizəsi daha çətin hala gəlir. Onlayn cinsi istismar artıq sadəcə fərdi təhlükə deyil, cəmiyyətin gələcəyini təhdid edən ciddi sosial problemdir. Statistik rəqəmlərin qısa müddətdə bu qədər artması isə vəziyyətin nə qədər kritik olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.

Mövzunu Olaylar.az-a şərh edən Azərbaycan İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları Sənayesi Assosiasiyası (AİKTSA) İdarə Heyətinin sədri Elvin Abbasov bildirib ki, Milli Məclisdə səsləndirilən bu statistika rəqəmsallaşmanın gətirdiyi ən ciddi və narahatedici təhdidlərdən birini - uşaqların və yeniyetmələrin onlayn məkanda müdafiəsiz qalmasını açıq şəkildə ortaya qoyur. Son illərdə həyatın demək olar ki, bütün sahələrinin sürətlə rəqəmsallaşması internetdən istifadəni gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevirib. Artıq uşaqlar çox kiçik yaşlardan etibarən smartfon, planşet və digər texnoloji vasitələrdən aktiv istifadə edir, sosial şəbəkələrdə vaxt keçirir, onlayn oyunlara qoşulur və virtual ünsiyyət mühitinin daimi iştirakçısına çevrilirlər. Lakin texnologiyanın yaratdığı rahatlıq və imkanlarla yanaşı, virtual dünyanın görünməyən təhlükələri də sürətlə artır. Xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr kifayət qədər məlumatlı və hazırlıqlı olmadıqları üçün kibercinayətkarların ən asan hədəflərindən birinə çevrilirlər.

Ekspert qeyd edib ki, bu cür halların son 4 ildə sürətlə artmasının əsas səbəbləri sırasında ilk növbədə kütləvi rəqəmsallaşma, internetə çıxış imkanlarının genişlənməsi və sosial şəbəkələrin həyatın əsas kommunikasiya vasitəsinə çevrilməsi göstərilir. Əgər əvvəllər internetdən istifadə daha məhdud idisə, bu gün artıq demək olar ki, hər bir uşağın əlində smartfon var və onlar günün böyük hissəsini virtual məkanda keçirirlər. Problem ondadır ki, bir çox hallarda bu istifadə valideyn nəzarəti olmadan baş verir. Uşaqlar sosial şəbəkələrdə kimlə ünsiyyət qurduqlarını, hansı risklərlə qarşılaşa biləcəklərini və şəxsi məlumatlarını paylaşmağın hansı təhlükələr yaradacağını tam şəkildə dərk etmirlər. Digər tərəfdən, cəmiyyətdə kiber-savadlılığın və rəqəmsal gigiyena qaydaları barədə məlumatlılığın aşağı olması vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. İnsanların böyük hissəsi hələ də virtual təhlükələrin miqyasını tam anlamır və internet təhlükəsizliyi məsələsinə kifayət qədər ciddi yanaşmır. Sosial şəbəkələr və messencer tətbiqləri kibercinayətkarların fəaliyyətini xeyli asanlaşdırır. Xüsusilə anonimliyin yüksək olduğu və uçdan-uca şifrələmə sistemi təqdim edən platformalar cinayətkarların izlərini gizlətməsinə geniş imkan yaradır. Bu platformalarda saxta hesab yaratmaq, fərqli kimliklə insanlarla ünsiyyət qurmaq və müxtəlif manipulyasiya üsullarından istifadə etmək olduqca asandır. Nəticədə kibercinayətkarlar coğrafi məhdudiyyət olmadan birbaşa uşaqların şəxsi məkanına daxil ola bilir, onların psixoloji vəziyyətini öyrənir, zəif nöqtələrini müəyyənləşdirir və tədricən onları təsir altına salmağa çalışırlar. Virtual məkanın anonimliyi isə bu şəxslərə özlərini gizlətmək və hüquq-mühafizə orqanlarından yayınmaq imkanı verir. Azərbaycanda uşaqlar və yeniyetmələr onlayn məkanda ən çox rəqəmsal şantaj, yəni "sextortion", kiberbulinq, şəxsi məlumatların oğurlanması və "grooming" kimi təhlükələrlə üzləşirlər. Rəqəmsal şantaj hallarında kibercinayətkarlar uşaqlardan və yeniyetmələrdən müxtəlif yollarla şəxsi və intim görüntülər əldə etdikdən sonra onları təhdid etməyə başlayırlar. Bu görüntülərin ailələrinə, dostlarına və ya məktəb yoldaşlarına göndəriləcəyi ilə hədələnən uşaqlar ciddi psixoloji təzyiq altında qalır, qorxu, panika və çıxılmazlıq hissi yaşayırlar. Bir çox hallarda bu cür təzyiqlər uşaqlarda dərin psixoloji travmalar yaradır, onların sosial həyatına, təhsilinə və psixi sağlamlığına ağır təsir göstərir.

"Kiberbulinq isə virtual məkanda uşaqlara qarşı həyata keçirilən təhqir, alçaltma, psixoloji zorakılıq və ictimai qınaq formasıdır. Sosial şəbəkələrdə yayılan təhqiramiz mesajlar, saxta paylaşımlar, montaj edilmiş şəkillər və ictimai şəkildə alçaldıcı davranışlar yeniyetmələrin psixoloji vəziyyətinə ciddi zərbə vurur. Psixoloqlar bildirirlər ki, davamlı kiberbulinqə məruz qalan uşaqlarda özünəqapanma, depressiya, aqressiya və hətta intihar meyilləri müşahidə oluna bilər. Bu baxımdan virtual zorakılıq artıq sadəcə internet problemi deyil, cəmiyyətin psixi sağlamlığına birbaşa təsir edən ciddi sosial təhlükə hesab olunur. Digər təhlükəli istiqamətlərdən biri isə "grooming" adlandırılan cinayət üsuludur. Bu zaman cinayətkarlar uşaqlarla uzunmüddətli virtual ünsiyyət quraraq onların etibarını qazanmağa çalışırlar. Çox vaxt özlərini həmyaşıd kimi təqdim edən bu şəxslər uşaqlarla emosional yaxınlıq yaradır, onların problemlərini dinləyir, guya dost münasibəti formalaşdırırlar. Xüsusilə onlayn oyun platformalarında uşaqlara müxtəlif hədiyyələr, oyun daxili valyutalar və bonuslar təklif etməklə onların diqqətini cəlb edir və etimad qazanırlar. Daha sonra isə bu etibardan sui-istifadə edərək uşaqlardan şəxsi məlumatlar, foto və videolar tələb edir, tədricən onları manipulyasiya və istismar etməyə başlayırlar. Bu proses çox vaxt uşağın özü tərəfindən təhlükə kimi qəbul edilmir və nəticədə vəziyyət daha təhlükəli mərhələyə keçir. Bu artımın qarşısı vaxtında alınmasa, gələcəkdə problem təkcə fərdi təhlükə olaraq qalmayacaq, milli təhlükəsizlik və cəmiyyətin psixi sağlamlığı üçün daha dağıdıcı nəticələr doğuracaq. Çünki virtual məkanda böyüyən yeni nəsil rəqəmsal təhlükələrlə hər gün üzləşir və bu risklərə qarşı kifayət qədər müdafiə mexanizmləri formalaşdırılmasa, cəmiyyətin gələcək sosial və psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. İnternet üzərindən həyata keçirilən istismar və şantaj halları həm də transmilli cinayət şəbəkələrinin fəaliyyətinin genişlənməsinə şərait yaradır ki, bu da problemin miqyasını daha da böyüdür", - deyə E. Abbasov vurğulayıb.

Ekspert əlavə edib ki, problemin qarşısını almaq üçün ilk növbədə maarifləndirmə tədbirlərinin genişləndirilməsi vacib hesab olunur. Orta məktəblərdə, universitetlərdə və müxtəlif ictimai platformalarda uşaqlar, yeniyetmələr və valideynlər üçün kiber-təhlükəsizlik, rəqəmsal şəxsiyyətin qorunması və təhlükəsiz internet istifadəsi mövzusunda davamlı təlimlər keçirilməlidir. Uşaqlara internetdə şəxsi məlumatların paylaşılmasının təhlükələri, yad insanlarla ünsiyyətin riskləri və şantaj hallarında necə davranmalı olduqları izah edilməlidir. Valideynlər isə övladlarının internet fəaliyyətinə daha diqqətli yanaşmalı, onların istifadə etdiyi platformalar və ünsiyyət qurduğu şəxslər barədə məlumatlı olmalıdırlar. Eyni zamanda valideyn nəzarəti proqramlarının - "parental control" sistemlərinin istifadəsi təşviq edilməli, uşaqların yaşına uyğun olmayan məzmunlardan qorunması üçün texniki vasitələrdən daha geniş istifadə olunmalıdır. Bununla yanaşı, hüquq-mühafizə orqanlarının kiber-araşdırma imkanlarının gücləndirilməsi, müasir texnologiyalarla təchiz olunması və bu sahədə peşəkar kadrların hazırlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kibercinayətkarlığa qarşı qanunvericilik bazasının daha da sərtləşdirilməsi, onlayn istismar və şantaj halları ilə bağlı cəza tədbirlərinin gücləndirilməsi də əsas prioritetlərdən biri hesab olunur. Bütün bunlar göstərir ki, rəqəmsal təhlükəsizlik artıq yalnız texniki məsələ deyil, cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən mühüm sosial və təhlükəsizlik problemidir. İnternetin həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi müasir dövrdə uşaqların və yeniyetmələrin virtual məkanda qorunması dövlət, ailə və cəmiyyət üçün ortaq məsuliyyətə çevrilməlidir.

Səidə Ramazanova