Qida zəhərlənməsindən özümüzü necə qoruyaq?

2024-cü ilin başa çatmasına sayılı günlər qalıb. İnsanların böyük qismi artıq demək olar ki, bayram alış-verişini başa vurub. Yeni ilin gəlişi münasibətilə hazırlanan bayram süfrələri adətən məxsusiliyi ilə seçilir. Lakin bayramdan sonra artıq qalan qidalar təzə ildə qarşılaşacağımız ilk fəsadların təməlini qoyur. Bəs nə edək? Bayram süfrəsi hazırlananarkən hansı səhvlərə yol veririk?
Hər nə qədər də bəzi qidalar süfrələrimizin bəzəyi olsa da, onların bəzilərini birlikdə istehlak etməməliyik. Bu cür qida birləşmələri dərhal və ya uzunmüddətli sağlamlığa zərər verə bilər. Bəzilərinin birlikdə istehlak edilməsi ciddi həzm problemlərinə və qida zəhərlənməsi kimi riskli vəziyyətlərə səbəb ola bilər. Onlardan bəziləri uzun müddətdə bədən sağlamlığı üçün təhlükə yarada bilər. 

Dr. professor Elnarə Bağırzadə  bildirir ki, zəhərlənmənin müxtəlif səbəbləri ola bilər:

"Tərkibində zəhərli maddələr olan və ya xarab olan qidaların qəbulu, zəhərli maddə ilə dəri təması, diş plomblarında amalgam plombların istifadəsi, zəhərli maddələrlə dolu havanın nəfəs alması kimi hallar zəhərlənməyə səbəb ola biləcək hallar sırasındadır. Ürəkbulanma və qusma zəhərlənmənin ən çox görülən əlamətləridir. Zəhərlənmə hallarında təcili müdaxilə kritik olduğundan, insan zəhərləndiyini düşünürsə, gecikmədən mütləq xəstəxanaya müraciət etməlidir.
Zəhərlənmə, maddələr mübadiləsinin bədənə daxil olmağa öyrəşmədiyi və bədənə zərər və məhv edilməsinə səbəb olan sağlamlığa zərərli bir maddə olaraq təyin edilə bilər. Bədənin düzgün işləməsinə mane olan maddələr orqanizmin qəbul etmək istəmədiyi maddələrdir. Bu zəhərli maddələr orqanizmin özü tərəfindən istehsal olunmayan və xaricdən alınan maddələr kimi müəyyən edilə bilər. Bu zəhərli maddələr nəfəs aldığımız havada, yediyimiz qidalarda və ya dərimizlə təmasda olan səthdə ola bilər. Zəhərli maddənin xaric edilməsi prosesi zamanı xəstədə qusma, ishal və nəfəs darlığı kimi əlamətlər ola bilər.
Qida zəhərlənməsi mikroorqanizmlər və ya bakterial toksinlər tərəfindən xarab olan qidaların istehlakı nəticəsində baş verir. Qida zəhərlənməsi üçün tipik simptomlar mədə ağrısı, ishal və qusmadır. Yüngül zəhərlənmələr adətən bir neçə gün ərzində öz-özünə sağalır. Ağır hallarda xəstələr xəstəxanada müalicə edilməlidir.
Qida zəhərlənməsi mikroorqanizmlər və ya onların toksinləri ilə çirklənmiş qidaların istehlakı nəticəsində baş verir. Qida məhsullarının çirklənməsinin ən mühüm səbəbi istehsal, daşınma, saxlama və ya emal zamanı gigiyena qaydalarına riayət edilməməsidir. Qida zəhərlənməsini üç qrupa bölmək olar.
Qida zəhərlənməsinin ən çox yayılmış törədicisi bakterial toksinlərdir. Bakterial qida zəhərlənməsi iki şəkildə baş verə bilər. Bakterial toksinlərlə çirklənmiş qidalar istehlak edildikdə, bu toksinlər qida zəhərlənməsinə səbəb ola bilər. Tərkibində bakteriya olan qidaları qəbul etdikdən sonra bu bakteriyalar orqanizmdə toksinlər ifraz edərək zəhərlənməyə səbəb ola bilər.
Bakterial qida zəhərlənməsinə ən çox səbəb olan mikroorqanizmlərə Salmonella, Campylobacter, Escherichia coli və Listeria daxildir. Bu bakteriyalar əsasən heyvan mənşəli qidalardan ötürülür.
Qida zəhərlənməsinin simptomları səbəbə görə dəyişə bilər. Bununla belə, demək olar ki, həmişə görünən bəzi ilkin simptomlar var. Qida zəhərlənməsinin bu ilk əlamətlərinə adətən ürəkbulanma, qusma, ishal və qarın krampları daxildir. Bu simptomlar tez, adətən bakterial toksin bədənə daxil olduqdan sonra bir neçə saat ərzində görünməyə başlayır. Lakin bu zəhərlənmə əlamətləri adətən bir neçə gün ərzində yox olur. Qida zəhərlənməsinin səbəblərindən biri olan stafilokok adlı bakteriyanın ifraz etdiyi "stafilokokk toksinləri" adətən yalnız bir gün ərzində narahatlıq yaradır.
Qida zəhərlənməsinin simptomları çox vaxt çox şiddətli deyil və müalicə edilməsə belə bir neçə gündən sonra öz-özünə yox olur. Ancaq bəzən şiddətli qusma, şiddətli ishal və qanlı ishal kimi ciddi və aşkar simptomlarla ciddi zəhərlənmə ola bilər. Şiddətli simptomların olması halında dərhal bir tibb müəssisəsinə müraciət etmək həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Qida zəhərlənməsinin diaqnozunda xəstədən alınan tarix son dərəcə vacibdir. Həkim xəstənin simptomlarını və şikayətlərini və nə qədər davam etdiyini soruşacaq. Qida zəhərlənməsindən şübhələnirsinizsə, həkiminiz simptomların başlamasından bir neçə saat əvvəl hansı qidaları istehlak etdiyinizi dəqiq bilmək istəyəcək. Sonra xəstəni müayinə edir və bədən istiliyi, qan təzyiqi, nəbz və ümumi vəziyyət haqqında məlumat alır.
Bakterial patogenlərin, onların toksinlərinin və ya qanda, zərdabda və ya nəcisdə olan digər toksinlərin diaqnozu əsasən laboratoriya testləri ilə mümkündür. Lakin qida zəhərlənmələri və onun diaqnostikasında laboratoriya müayinələrindən geniş istifadə olunmur.
Qida zəhərlənməsi halında simptomlar adətən 1-3 gündən sonra öz-özünə yox olur. Bu dövrdə orqanizm ishal və qusma ilə reaksiya verir və toksinləri xaric edir. İshal və qusma elektrolit və maye itkisi ilə əlaqəli olduğundan, qida zəhərlənməsinin müalicəsi əsasən bu itkini balanslaşdırmağa yönəlmişdir.
Buna görə xəstələr çoxlu maye qəbul etməlidirlər. Mineral su və bitki çayı istehlak etmək bu baxımdan çox faydalıdır. Xəstəyə orqanizmə lazım olan elektrolitləri ehtiva edən xüsusi toz qarışığı su ilə qarışdırılaraq verilə bilər. 1 litr suya 8  xörək qaşığı dənəvər şəkər və 1  xörək qaşığı xörək duzunu qarışdırmaqla ev şəraitində ekvivalent qarışığı əldə etmək olar. Xəstə ağızdan maye qəbul edə bilmirsə, venadaxili maye və elektrolit dəstəyi tələb oluna bilər.
Bütün bunlardan əlavə, adətən yeyinti məhsullarından baş verən zəhərlənmə halları ilə daha çox bayram günlərində rastlaşırıq. Bu ərəfələrdə əgər yeməklər süfrədə üç saatdan çox qalıbsa, onlar məhv edilməli, yenidən soyuducuya qoyulmamalıdır. Qida məhsullarının yenidən isidilməsində böyük risklər var. Buna görə də bayram yeməkləri qədərində bişirilməlidir.
Çox vaxt süfrədən salatlar, balıq kimi qidalar artıq qalır. Qida rasionu nəzərə alınaraq az miqdarda yemək bişirilib, süfrəni bənzədilməlidir. Artıq qalan qidalar 72 saat müddətində saxlanıla bilər. Bunlar salatlar, təkrar isidilməsinə ehtiyac olmayan qidalardır. İsti yeməklər 3 saatdan az müddətdə süfrədə qalıbsa, soyudulub, soyuducuda saxlana bilər. Yenidən isidildikdə isə mikrodalğalı sobada deyil, tavada isitmək lazımdır. Amma bütün bunlara baxmayaraq,  mən qidaları təkrar isitməyin əleyhinəyəm. Düşünürəm ki, yaxşı olar ki, yeməklər israfçılıq etmədən bişirilsin.
Mayonezli salatlar sırasında bayram süfrələrində ən çox populyar olanı paytaxt salatı, mimoza salatı, toyuq salatıdır. Bunlar tərkibində toyuq, mayonez, yumurta olduğuna görə riskli məhsullardır. Salatların süfrədə istehlakı 1-2 saat ərzində bitməli, qalanı üzəri bağlı şəkildə soyuducuya yerləşdirilməlidir. 2 saatdan çox qalarsa, həmin qidalar məhv olunmalıdır. Üzəri bağlı şəkildə soyuducuda 72 saat müddətində qala bilər. Kritik kontrol nöqtələrinin analizi qaydalarına görə, bu qidalar soyuducunun qapısı tez-tez açılıb bağlandığı halda 48 saat saxlanıla bilər.
Bütün hallarda zəhərlənmə hallarının qarşısının alınması üçün mümkün dərəcədə məsuliyyətli olmaq və qidalanma rasionuna diqqət etmək lazımdır".

Röyalə Xəyal