Azheimer xəstəliyi: xəstələrə necə düzgün yaxınlaşaq?- ARAŞDIRMA
Beyin hüceyrələrinin zamanla ölməsi nəticəsində yaddaş itkisi, demans və ümumi koqnitiv funksiyaların azalması şəklində inkişaf edən tibbi vəziyyətə Alzheimer xəstəliyi deyilir. Nevroloji xəstəlik olan Alzheimer də demansın ən çox yayılmış növüdür. Xəstəliyi olan insanların beynində beta amiloid lövhələri görünür. İlkin mərhələdə yalnız sadə unutqanlıqla özünü göstərən xəstəlik zaman keçdikcə xəstənin son hadisələri unudub ailə üzvlərini və yaxın ətrafını tanıya bilməyəcəyi yerə qədər inkişaf edə bilər. Xəstəliyin daha irəli mərhələlərində xəstələr əsas ehtiyaclarını ödəməkdə çətinlik çəkir və qayğıya ehtiyacı olurlar.
Alzheimer demansın ümumi növü və beyin hüceyrələrinin məhvinə səbəb olan mütərəqqi nevroloji xəstəlikdir. Düşüncə, yaddaş və davranış funksiyalarının azalmasına səbəb olan bu xəstəlikdə yaşla birlikdə simptomlar tədricən görünür. Xəstəliyin inkişaf etmiş mərhələlərə keçməsi illər çəkə bilər. Mütərəqqi bir xəstəlik olduğundan, Alzheimerin erkən simptomları ümumiyyətlə son hadisələri unutmaq kimi görülür, lakin bir neçə il ərzində fərdlər gündəlik fəaliyyətlərini təkbaşına yerinə yetirməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Sosial bacarıqlar, davranışlar, məntiqli düşünmə qabiliyyəti də zamanla mənfi təsir göstərir. Qabaqcıl mərhələdə Alzheimer xəstələri tez-tez bir insanla söhbət etmək qabiliyyətini itirir və onlara verilən suallara və ətraflarında baş verən hadisələrə cavab verməkdə çətinlik çəkməyə başlayırlar. Xəstəlik daha çox 65 və daha yuxarı yaşda olan şəxsləri əhatə etsə də, daha gənc başlayan hallara da tez-tez rast gəlindiyindən onu qocalıq xəstəliyi kimi xarakterizə etmək olmaz.
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, alzheimer xəstələri adətən idrak və davranış sahələrində performansın azalması şikayətləri ilə klinikalara müraciət edirlər:
"Xəstəliyin ilkin mərhələsində simptomlar daha yüngül olsa da, irəliləmiş mərhələdə olan xəstələrdə tapıntılar daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Alzheimer xəstəliyinin başlanğıcının simptomları ümumiyyətlə kiçik yaddaş problemləri və eyni zamanda son söhbətləri və hadisələri unutmaqdır. Buraya insanların, əşyaların və yerlərin adlarını xatırlaya bilməmək kimi simptomlar daxildir. Xəstəlik irəlilədikcə ən çox görülən Alzheimer simptomlarına qarışıqlıq, ətraf mühitə uyğunlaşmaqda çətinlik, insanın yaxşı bildiyi yerlərdə itməsi, nitq və dil bacarıqları ilə bağlı problemlər, təcavüzkarlıq, ailə və dostlara qeyri-adi tələblər qoymaq, ətraf mühitə şübhə kimi şəxsiyyət pozğunluqlarının inkişafı, halüsinasiyalar və hezeyanlar, aşağı motivasiya və özünə inam, gündəlik işləri köməksiz yerinə yetirməkdə çətinlik çəkmək, insanın xatırlaya bilmədiyi hadisələrin inkarı, anksiyete, depressiya və s. simptomlar daxildir.
Bu simptomlar ümumiyyətlə xəstəlik ilk diaqnoz qoyulduqda tez-tez olur. Xəstəlik irəlilədikcə bu əlamətlər şiddəti artır və xəstənin ailə üzvlərini tanıya bilməməsi, yaxın keçmişini tamamilə unutması, hətta özünü tanımaqda çətinlik çəkməsi kimi çox daha inkişaf etmiş səviyyələrə çatır. Bu vəziyyətdə xəstələr gündəlik həyatlarını davam etdirmək üçün çox vaxt baxıcıya ehtiyac duyurlar.
Bəs alzheimer xəstəliyinin səbəbləri nələrdir? Alzheimer uzun illərdir tez-tez elmi araşdırmaların mövzusu olan bir xəstəlik olsa da, xəstəliyin inkişafının səbəbi hələ dəqiq müəyyən edilməmişdir. Bundan əlavə, xəstəliyin yaranması üçün risk faktoru sayılan, başqa sözlə, xəstəliyin inkişafında rol oynaya biləcək mümkün səbəblər var ki, onlara irəli yaş, ailədə Alzheimer xəstəliyinin olması, daun sindromunun olması, keçmişdə alınan baş xəsarətləri, yuxu pozğunluqları, qeyri-kafi fiziki fəaliyyət, piylənmə, siqaret çəkmək və ya daimi tüstüyə məruz qalmaq, yüksək qan təzyiqi və yüksək xolesterol, zəif idarə olunan tip 2 diabet, qeyri-adekvat, balanssız və qeyri-sağlam qidalanma daxildir.
İki fərqli cinsdə Alzheimer xəstəliyinin görülmə sıxlığını araşdıran araşdırmalarda qadın cinsində Alzheimer xəstəliyinin görülmə nisbətinin kişi cinsindən bir qədər yüksək olduğu görülür. Lakin bu vəziyyətin qadınlarda orta ömür uzunluğunun daha yüksək olması ilə bağlı ola biləcəyi ehtimal edilir. Xəstəliyin inkişafında risk faktoru sayılan yuxarıda göstərilən səbəblərdən başqa, Alzheimer xəstələri üzərində aparılan beyin toxuması müayinələrində ölü beyin hüceyrələrinin ətrafında beta amiloid lövhələri aşkar edilir. Xəstələrdə bu formasiyalara və beyin hüceyrələrinin ölümünə səbəb ola biləcək faktorların araşdırılmasına yönəlmiş tədqiqatlar gələcəkdə xəstəliyin dəqiq səbəbini müəyyən etmək üçün bir ümid işığı təşkil edir.
Alzheimer xəstəliyinin diaqnozu haqqında aydın məlumat verə biləcək diferensial diaqnostik test yoxdur. Buna görə də, xəstəliyin diaqnozunda bir çox tibbi diaqnostik testlər birlikdə qiymətləndirilir. Xəstəliklə bağlı əlamətlərlə səhiyyə müəssisələrinə müraciət edən xəstələr nevroloji klinikalara yönləndirilir. Əvvəlcə nevroloqlar tərəfindən xəstənin ətraflı tarixi alınır. Bu mərhələdə xəstəyə, eləcə də onun ailəsinə və ya yaxın ətrafına bəzi suallar vermək lazım gələ bilər. Xəstəlik anamnezi alındıqdan sonra nevroloji funksiyaları, balansı, hissiyyatını, davranışını, yaddaşını və reflekslərini ölçən xəstələrin müxtəlif skanları aparılır. Depressiyanı araşdırmaq üçün qan testləri, ultrasəs, kompüter tomoqrafiyası (CT), maqnit rezonans görüntüləmə (MRT) və şəxsiyyət yoxlama testləri kimi tətbiqlər də diaqnozu dəstəkləmək və oxşar xəstəliklərin ehtimalını istisna etmək üçün tətbiq oluna bilər. Alzheimer xəstəliyi bəzi genetik xəstəliklərə bənzər əlamətlər göstərə bildiyi üçün bu xəstəlikləri araşdırmaq üçün gen taraması da lazım ola bilər. Bundan əlavə, Alzheimer xəstəliyinin inkişafında rol oynadığı iddia edilən APOE-e4 adlı geni araşdırmaq üçün gen skrininqi tətbiq oluna bilsə də, bu üsul təsdiqlənmiş bir müayinə üsulu deyil. Bütün bu diaqnostik testlər nəticəsində Alzheimer xəstəliyinə şübhə yaradan tapıntılar əldə olunarsa, Alzheimer testi olaraq da bilinən bilişsel funksiyaları qiymətləndirmək üçün edilən testlər aparıldıqdan sonra həkim tərəfindən xəstəliyin qəti diaqnozu qoyula bilər.
Alzheimer xəstəliyini göstərən bayaq qeyd etdiyim simptomlarla qarşılaşan insanlar gecikmədən bir tibb xidmətinə müraciət etməlidirlər. Həkim tərəfindən aparılan qiymətləndirmələr nəticəsində Alzheimer xəstəliyi diaqnozu qoyulan xəstələrdə müalicə prosesi xəstənin yaşı, xəstəliyin irəliləmə səviyyəsi və digər müşayiət olunan xəstəliklər nəzərə alınmaqla fərdi şəkildə planlaşdırılır. Alzheimer xəstəliyinin məlum qəti müalicəsi yoxdur. Ancaq bəzi təcrübələrlə xəstədə xəstəliyin əlamətlərini azaltmaq və ya aradan qaldırmaq və xəstəliyin gedişatını yavaşlatmaq mümkündür. Alzheimer xəstələrinin ev mühitində lazımi tənzimləmələr edilməli, xüsusilə tək yaşamaq məcburiyyətində qalan xəstələr üçün unutqanlığın qarşısını almaq və xatırlamağı asanlaşdırmaq üçün tədbirlər görülməlidir. Bunlar evin müəyyən yerlərində asılacaq qeydlər və ya göz gələ biləcək işarələr ola bilər. Fərdi və ya kollektiv şəkildə tətbiq oluna bilən koqnitiv stimullaşdırma terapiyaları kimi psixiatrik müalicələr yaddaşın gücləndirilməsinə, problemlərin həllinə və dil bacarıqlarının qorunmasına töhfə verə bilər. Həkim xəstəliyin əlamətlərini azaltmaq və həyat keyfiyyətini artırmaq üçün müəyyən dərmanların istifadəsini tövsiyə edə bilər. Donepezil, Rivastigmine, Takmin kimi xolinesteraz inhibitorları və Memantin kimi dərmanlar bu məqsədlə ən çox istifadə edilən dərman növləridir. Bu dərmanlar xəstəliyin birbaşa müalicə vasitəsi deyil, simptomatik müalicənin bir hissəsi kimi qəbul edilə bilər.
Ailəsində Alzheimer xəstəliyi olan, lakin hələ də xəstəlik diaqnozu almamış şəxslərdə xəstəliyin dəqiq səbəbi bilinmədiyi üçün yalnız risk faktorlarını aradan qaldırmaq üçün tədbirlər görülə bilər. Bunlar siqaretdən uzaq durmaq, aktiv həyat tərzi sürmək və sağlam qidalanma kimi ehtiyat tədbirləridir. Bundan əlavə, bu şəxslər Alzheimer xəstəliyi və xəstəliyə işarə edən simptomlar barədə məlumatlandırılmalıdırlar. Özünüzdə və ya yaxınlarınızda Alzheimer xəstəliyinin yaddaş problemləri kimi əlamətlərini müşahidə etsəniz, dərhal bir tibb müəssisəsinə müraciət etməli və xəstəliyi araşdırmaq üçün müayinə və lazımi diaqnostik testlərdən keçməlisiniz. Xəstəlik diaqnoz qoyularsa, müalicə prosesinə ən qısa müddətdə başlamaqla xəstəliyin gedişatını əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlata bilərsiniz".
Röyalə Xəyal