Qlobal istiləşmə kənd təsərrüfatını risk altına qoyur - Qarğıdalı və buğda...

Qlobal istiləşmə ilə günü-gündən istiləşən dünyada kənd təsərrüfatı məhsulları da təhlükə altındadır. Kənd təsərrüfatı ərazilərində kəskin hava şəraiti məhsuldarlığın ciddi şəkildə azalmasına səbəb olur. Araşdırmalara görə, gələcəkdə daha təsirli tədbirlərin görülməsi və davamlı kənd təsərrüfatı təcrübələrinin təşviqi qlobal ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm yer alır.

El Nino ilə yanaşı, qlobal istiləşmə ilə birlikdə önümüzdəki illərdə istiləşmə daha çox hiss olunacaq. Qış ayları daha qısa olacaq. Lakin bu vəziyyət təkcə havanın temperaturunu deyil, həm də kənd təsərrüfatı məhsullarını, yəni ərzaq təhlükəsizliyini təhdid edir. Üstəlik, bu təhlükə sadəcə proqnoz olaraq qalmayacaq.

Olaylar bildirir ki, "Nature Communications" jurnalında dərc olunan araşdırma nəticəsində məlum olub ki, qlobal istiləşmə və ekstremal hava hadisələri kənd təsərrüfatı istehsalı və ərzaq təhlükəsizliyi üçün ciddi təhlükələr yaratmağa başlayıb.

İllər arasında müqayisə

Tədqiqatda 2045-2099-cu illər arasında mümkün ssenarilər 1960-2014-cü illər arasında müşahidələr və iqlim modellərindən əldə edilən məlumatlar qiymətləndirilib. Tədqiqatçılar bütün dünyada kənd təsərrüfatı istehsalına təsir edən hava şəraitini müəyyən edən reaktiv axınının təsirinə diqqət yetiriblər.

Tədqiqat göstərir ki, reaktiv axınlarda tez-tez görülən "güclü menadrlar" adlanan geniş miqyaslı dalğa strukturları dünyanın ən mühüm kənd təsərrüfatı bölgələrinə güclü korrelyasiya təsirinə malikdir. Şimali Amerika, Şərqi Asiya və Şərqi Avropadakı bu bölgələrin təkcə reaktiv axınların hərəkəti səbəbindən 7 faizə qədər məhsul itkisinə məruz qaldığı aşkar edilib. O qədər ki, bu, digər iqlim faktorları ilə birlikdə bütün dünyada eyni vaxtda məhsul itkisinə səbəb olub.

Tədqiqatda verilən çoxsaylı nümunələrdən biri 2010-cu ilin təcrübəsi idi. Həmin il Rusiyada rekord qıran səth temperaturu yaşanıb, dağıdıcı daşqınlar Pakistanda böyük əkinçilik sahələrini bürüyüb və reaktiv axın troposferin bir az altındakı geniş ərazilərdə güclü şəkildə artmağa başlayıb. Bu hadisələr yüksək hündürlüklərdə və eyni zamanda geniş ərazilərdə baş vermiş, məhsul itkisi ilə nəticələnmişdir.

Araşdırmalar bu təhlükənin qlobal qida sistemlərinə təsirlərini ortaya qoyur.

Ekstremal hava hadisələri daha çox olur

Qlobal istiləşmənin təsiri ilə tez-tez müşahidə edilən ekstremal hava hadisələri özünü həm quraqlıq, həm də həddindən artıq yağıntı şəklində göstərir. İstilik dalğaları kənd təsərrüfatı ərazilərində quraqlığa və su ehtiyatlarının azalmasına gətirib çıxarır, nəticədə məhsuldarlıq aşağı düşür. Eyni zamanda həddindən artıq yağıntılar kənd təsərrüfatı sahələrini sel və daşqınlarla məhv edir, məhsul itkisinə səbəb olur.

Tədqiqatlara görə, reaktiv axınının təsiri ilə ortaya çıxan dalğa modelləri bütün dünyada sinxron hava hadisələrini tətikləyir və məhsuldarlığın uğursuzluğuna səbəb olur. Bildirilir ki, bunlar xüsusilə yay aylarında Şimal yarımkürəsində yüksək amplitudalı dalğa-5 və dalğa-7 adlanan nümunələrdir.

Ən böyük təhlükə qarğıdalı və buğdadadır

İndi araşdırmalar göstərir ki, bu hadisə daha böyük təhlükələrə səbəb olacaq. Tədqiqatçıların fikrincə, eyni vaxtda baş verən bu hava hadisələri əsas taxıl istehsal edən rayonlarda taxıl məhsullarını vurur və ərzaq təhlükəsizliyinə ciddi təhlükə yaradır. Qarğıdalı və buğda istehsalının böyük hissəsini təşkil edən bu bölgələrdə kənd təsərrüfatı istehsalının azalması bütün dünyada ərzaq tədarük zəncirlərinə mənfi təsir göstərə bilər.

Tədqiqatçılar həmçinin qeyd edirlər ki, iqlim və məhsul modelləri eyni vaxtda baş verən bu hava hadisələrini və onların kənd təsərrüfatı istehsalına təsirini dəqiq simulyasiya etmək qabiliyyətinə malik deyil. Odur ki, gələcəkdə kənd təsərrüfatı istehsalı və ərzaq təhlükəsizliyi baxımından daha dəqiq proqnozlar vermək üçün daha çox araşdırmalara və təkmilləşdirmələrə ehtiyac olduğu bildirilir.

"Bilmədiyimiz sularda üzürük"

Araşdırmanın aparıcı müəllifi Kai Kornhuber qlobal istiləşmənin dünyamızı dəyişdirdiyini bildirir.

"Atmosferə daha yüksək konsentrasiyalarda istixana qazları vurmağımıza baxmayaraq, həqiqətən də rastlaşacağımız ekstremallar haqqında möhkəm bir fikir yürütməkdə çətinlik çəkirik.Bilmədiyimiz sularda üzürük" 

Analizlərimiz zamanı  əsas kəşflərdən biri reaktiv axınının davranışına yaxından baxmaq idi. Reaktiv axınlar atmosferin ən yüksək təbəqələrində, stratosfer-troposfer sərhəddində, hələ də havanın mövcud olduğu yerlərdə minlərlə mil uzunluğunda hissələrdə hərəkət edən yüksək sürətli hava nümunələridir.

Bu küləklər sürətlə əsərkən, onların səth səviyyəsində baş verən genişmiqyaslı iqlim dövrlərinə böyük təsir göstərə bilməyəcəyi düşünülürdü. Lakin tədqiqatçılar kəşf etdilər ki, reaktiv axınlar əslində yer səviyyəsindəki hava hadisələrinə əhəmiyyətli təsir göstərə bilər.

Strategiya üçün təcili çağırış

Ekspertlər bu təhdidlərə qarşı görüləcək tədbirlərin və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə strategiyalarının aktual olduğunu vurğulayırlar. Kənd təsərrüfatı sektorunun davamlı üsullarla və daha davamlı məhsul növləri ilə gücləndirilməsinin vacibliyinə diqqət çəkilir. Bu araşdırmalar qlobal istiləşmə və hava hadisələrinin kənd təsərrüfatı sektoruna təsirlərinin başa düşülməsi və gələcək ərzaq təhlükəsizliyi üçün tədbirlər görülməsi baxımından əhəmiyyətli bir xəbərdarlıqdır. Alimlər diqqəti iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə və bütün dünyada davamlı kənd təsərrüfatı təcrübələrini təşviq etmək ehtiyacına yönəldirlər. Yalnız bu yolla gələcək ərzaq təhlükəsizliyi üçün daha möhkəm və dayanıqlı əkinçilik sistemi yaradıla bilər.

Əfsanə Kamal