Gender bərabərliyi və qadınların cəmiyyətdə rolu - ARAŞDIRMA

Hər bir fərd doğulduğu cəmiyyətin mədəni strukturlarından təsirlənir. Bu mədəni strukturlardan biri gender rollarıdır. Dünya əhalisinin yarıdan çoxunu təşkil edən qadınlar həyat tərzlərini və münasibətlərini gender rollarından təsirlənərək qururlar. Gender rolları həyatın müxtəlif sahələrində qadınlar üçün məhdudiyyətlər yarada bilər. Gender rolları ilə bağlı məhdudiyyətlər və qoyulan gözləntilər qadınların psixoloji, sosial və karyera rifahına təsir göstərir.
Qədim dövrlərdə ovçu kişi və toplayıcı qadın deyimi kişilərin ovunu güc və alətlərdən istifadəyə əsaslanan, kollektiv davranışı gücləndirən aktiv fəaliyyət kimi kodlasa da, qadınları passiv rolda müəyyən edir. Qadınları evlə, kişiləri isə ictimai sahə ilə əlaqələndirən bu ayrı-seçkilikdə kişilər ov alətləri və onların təmin etdiyi ətlə bəşəriyyətin mədəni inkişafına və insan beyninin inkişafına töhfə verən şəxs kimi qiymətləndirilir. Əmək bölgüsündən irəli gələn bu fərqin gender rollarının formalaşmasına təsirini nəzərdən qaçırmaq olmaz.
Gender anlayışı əsrlər boyu ictimai məna qazanmışdır. Gender (cins) fərdin yaşadığı mədəniyyətdə kişi və qadınların davranış və düşüncələri ilə bağlı gözləntiləri ifadə edərkən, psixoloji olaraq da fərdin özünü qadın və ya kişi kimi qəbul etməsi ilə bağlıdır. Gender sosial-mədəni prosesdir və gender rollarının həyata keçirilməsi, rolun öyrənilməsi, sosiallaşma və daxililəşdirmə kimi prosesləri əhatə edir. Bu üçlü əlaqənin davamlılığını və çoxalmasını təmin edən ana, ata, ailə, müəllimlər, dost qrupları və media kimi münasibətlər modelləri və institutlarıdır. Uşaq ilk olaraq oğlan və qız anlayışının nə demək olduğunu ailəsindən öyrənir və bu, gender stereotiplərinin formalaşmasına yol açır. Məsələn, qızlar üçün çəhrayı, oğlanlar üçün isə mavi paltar geyinmək, qızları gəlinciklərlə, oğlanları isə oyuncaq maşınlarla oynamağa həvəsləndirmək və s. Bu davranışlar mükafat və cəza nümunələri ilə gücləndirilir və tezliklə uşaqların ənənəvi kişi və qadın davranışlarını göstərməsinə səbəb olur.
Gender rolları fərdin doğulduğu mədəniyyətdən təsirlənir. Cəmiyyət hər iki cinsdən olan davranış nümunələrinin öz cinsinə uyğun olmasını, qadın və kişi kimi səciyyələndirilən xüsusiyyətlərin olmasını gözləsə də, digər cinsə xas xüsusiyyətlərdən uzaq durması gözlənilir.Qadınlara və kişilərə aid edilən gender stereotipləri var. Qadınlara aid edilən qadın xüsusiyyətləri mehriban, həssas, emosional, asılı, itaətkar, fədakar, təvazökar, mülayim, zərif, kövrək və passiv olsa da, kişilərə aid edilən kişi xüsusiyyətləri güclü, sərt, qorxmaz, iddialı, müstəqil, təhlükəsiz, soyuqqanlı, rasional və aktiv kimi sifətlərlə təsvir olunur. Bu aid edilən xüsusiyyətlər qiymətləndirildikdə, passiv rol qadınlar üçün, kişilər üçün isə aktiv rol uyğun hesab edilir.
Gender rollarını ədəbiyyata uyğun olaraq bərabərlikçi və ənənəvi rollar kimi təsnif etmək mümkündür. Cəmiyyət tərəfindən qadınlara uyğun gələn ənənəvi rollar arasında uşaqlara qulluq, yemək bişirmək və təmizlik kimi ev işləri saymaq olar. Ev əməyinin istismar edildiyi ənənəvi rollar vasitəsilə qadınların bütün ailə üzvlərinin ehtiyaclarını öz ehtiyaclarından üstün tutması gözlənilir. Kişilər üçün ənənəvi rollara evdən kənarda işləmək, pul qazanmaq və nəzarət etmək, ailə üzvlərini qorumaq, ailəni dolanışığını təmin etmək, ev təsərrüfatının başçısı olmaq daxildir ki, bu da onlardan həm şəxsi, həm də ictimai sahədə daha fəal rol almağı tələb edir. Qadınlar ənənəvi rollarında ilişib qaldıqda, ictimai və özəl sferalarda iştirakları azalır və bu nümunələri pozmadan həyatlarını yaşayırlar. Kişilər və qadınlar sosial, ailə, evlilik, təhsil və peşə həyatında bərabər şəkildə məsuliyyət daşıyırlar. Fərdlərin öz gender rollarına uyğun hərəkət etmələri sosial birliyi artıran və cəmiyyət tərəfindən bəyənilən bir vəziyyət kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla belə, ədəbiyyatda gender rollarının müxtəlif psixopatologiyalar və hər iki cins üçün aşağı heysiyyət kimi mənfi nəticələrə səbəb olduğu aydın görünür.
Dünyada aparılan araşdırmalar qadınların daha çox emosional zorakılığa məruz qaldığını göstərib. 2002-ci ilin iyun ayında Almaniyada nəşr olunan hesabatda SFS Sosial Tədqiqatlar İnstitutu mobbinqin (mobbinq işyerində bir şəxsin digər işçilərlə əl bir olub bir insana qarşı psixolojik terror əsdirməsidir) əhatə dairəsini, xarakterini və nəticələrini iş yerində zorakılıq və təcavüz baxımından təhlil etdi. Araşdırmalar göstərir ki, alman işçilərinin təxminən 2,7%-i hazırda mobbinqdən təsirlənir. Qadınlarda mobbinq riski kişilərə nisbətən 75% daha yüksəkdir. ABŞ-da aparılan araşdırmanın nəticələrinə görə, orta hesabla 41 yaşlı qadınların 77%-nin mobbinq zamanı ilk hədəf olduğu, xüsusilə də qadın menecerlərin qadınlara qarşı emosional zorakılığa daha çox məruz qaldığı müşahidə edilmişdir. Mobbinqi indiki mənasında iş həyatını əhatə etmək üçün istifadə edən isveçli alim Heinz Leymann kişilərin 45%-nin, qadınların isə 55%-nin mobbingə məruz qaldığını bildirir. Dünya İqtisadi Forumunun 2015-ci ildə dərc etdiyi Gender Boşluğu Hesabatına görə, eyni işi görən kişi və qadının maaşı 117 il sonra, yəni 2133-cü ildə bərabər olacaq. 2021-ci ildə açıqlanan hesabata baxıldığında, qadınların işgücündə iştirak nisbəti 38,5%, kişilərinki isə 78% təşkil edir. Yüksək vəzifəli məmurların və menecerlərin 16%-ni qadınlar, 84%-ni isə kişilər təşkil edir. Qadınların qazandıqları təxmini gəlir kişilərin 45%-ni təşkil edir. Yəni qadınların gəlirinin orta hesabla kişilərin gəlirinin yarısından az olduğu görünür. Parlamentdə qadınların nisbəti 17,3%, nazir vəzifələrində qadınların nisbəti isə 11,8% təşkil edib. Eyni araşdırma məlumatlarına görə, qlobal miqyasda uşaq dünyaya gətirdikdən sonra qadınlar orta hesabla 3 aydan çox, atalar isə orta hesabla 3 gündən çox ödənişli və ya ödənişsiz məzuniyyət götürə bilirlər. Burada da biz gender rollarını təkrar istehsal edən siyasət görürük. Bu araşdırmalara əsasən qadınların həyatın müxtəlif sahələrində kifayət qədər iştirak etmədiyi görülür. Bu vəziyyətin psixoloji yaxşılığa təsir etdiyi düşünülə bilər.
Psixoloji rifah anlayışı Seligman tərəfindən irəli sürülən müsbət psixologiya nəzəriyyəsinin bir hissəsidir və həyatda qarşıya çıxan ekzistensial problemlərin idarə edilməsi kimi müəyyən edilir. Bir insanın sağlam olması xəstəlik, zəiflik və disfunksiya kimi anlayışlarla əlaqələndirilmişdir. Psixoloji rifah anlayışı fərdlərin sağlam və güclü tərəflərini dəstəkləmək və təkmilləşdirmək məqsədi daşıyır.
Psixoloji rifah anlayışı birdən çox tərifi olan çoxölçülü, mürəkkəb struktur kimi ortaya çıxır. Ədəbiyyata nəzər saldıqda psixoloji rifahın iki perspektivlə təqdim edildiyi görünür: hedonik yanaşma və eudaimonik yanaşma. Hedonizm, həyatdan həzz almağı, yəni şəxsi qiymətləndirmələri ehtiva edən subyektiv rifah halıdır. Eudaimonizm isə psixoloji funksionallıq, yəni psixoloji rifah kimi təsvir olunur. Hedonizm subyektiv rifah anlayışına uyğundur.
Ryff psixoloji rifah anlayışını bugünkü mənada istifadə edən ilk şəxsdir. Ryffə görə subyektiv rifah səviyyəsi fərdin yüksək gəlirli, yüksək təhsilli, rahat həyat tərzi, gənc, müsbət və özünə güvənən olması kimi özünü qiymətləndirmələrinə əsaslanır. Digər tərəfdən, sağlamlıq və sərvətlə bağlı fərdin maddi xüsusiyyətləri həyat keyfiyyətini müəyyən etsə də, psixoloji rifah səviyyəsini müəyyən etmək və ya izah etmək üçün kifayət hesab edilmir. Bu yanaşmada Ryff Maslowun özünü aktuallaşdırmasından, Allportun yetkinləşməsindən, Rogersin tam işləməsindən və Yunqun fərdiləşməsindən istifadə edir. O, Eriksonun psixososial mərhələlərindən, Buhlerin əsas həyat meyllərindən, yetkinlik və qocalıqda şəxsiyyət dəyişikliyindəki Neuqartenin xüsusiyyətlərindən və Jahodanın müsbət psixoloji sağlamlıq meyarlarından faydalanmışdır. Müsbət psixoloji fəaliyyətin altı fərqli komponenti var. Bu komponentlər özünü qəbul etmə, şəxsi inkişaf, həyatda məqsəd, başqaları ilə müsbət münasibətlər, ətraf mühitə yiyələnmə və muxtariyyətdir.
Bütün ölçülər araşdırıldıqda, müsbət psixoloji xüsusiyyətlərə malik fərdin xüsusiyyətlərini vahid şəkildə müəyyən etmək məqsədəuyğundur. Fərdin psixoloji rifahına onun doğulduğu cəmiyyət və onun faydaları təsir edir. Buna misal olaraq qadınların ictimai həyatda daha az iştirakının muxtariyyət ölçüsünə təsirini göstərmək olar. Bir çox iş sahələrində yer tapa bilməyən və ya kişilərdən daha az iş görən qadınların maliyyə cəhətdən müstəqil olması böyük səy tələb edir.
Gender ayrı-seçkiliyi həyatın bütün sahələrində özünü göstərir. Qadınlar gəlir və sərvət bölgüsü, təhsil bərabərsizliyi, əmək haqqı, səhiyyə və ictimai məkan kimi bir çox sahədə əlverişsiz vəziyyətdədirlər. Evdar qadın rolu qadınları təcrid edir və onları depressiya, boşluq, bədbinlik kimi hisslərə itələyir. Gender rollarının və qadınların psixoloji rifahının təsirlərinin başa düşülməsi ilə qadınların psixoloji sağlamlığına daha doğru və daha geniş perspektivdən baxmaq mümkün olur. Bu araşdırmanın nəticələri həm də qadınları gücləndirmək və həyatda daha çox aktiv rol oynamaq üçün istinad ola bilər.

Röyalə Xəyal