Sərhədləri aşan həmrəylik: Azərbaycan diasporunun inkişafı və milli maraqların müdafiəsi
İstiqamət: Diaspor, lobbiçilik və milli həmrəylik: dünya azərbaycanlılarını birləşdirən ortaq məqsədlər
Həmrəylik hər hansı bir xalqın ortaq dəyərlər, milli kimlik, tarixi yaddaş və ümumi məqsədlər ətrafında birləşməsini ifadə edən mühüm ictimai-siyasi anlayışdır. Bu anlayış yalnız insanların eyni mənşəyə, dilə və mədəniyyətə sahib olması ilə məhdudlaşmır. Həmrəylik, eyni zamanda, ortaq maraqların qorunması, çətinliklər qarşısında qarşılıqlı dəstəyin göstərilməsi, milli mənafelərin müdafiəsi və gələcəyə dair ümumi baxışın formalaşdırılması deməkdir. Xüsusilə qloballaşmanın genişləndiyi, informasiya və kommunikasiya imkanlarının sərhədləri aradan qaldırdığı müasir dünyada milli həmrəyliyin qorunması və möhkəmləndirilməsi hər bir xalq üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan xalqı üçün də həmrəylik anlayışı xüsusi məna kəsb edir. Dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan milyonlarla azərbaycanlını birləşdirən əsas amillər ortaq tarix, ana dili, milli-mənəvi dəyərlər, mədəniyyət və Vətənə bağlılıqdır. Coğrafi məsafələr, fərqli ictimai mühit və həyat tərzi dünya azərbaycanlılarını bir-birindən ayırsa da, milli kimlik və mənsubiyyət hissi onların ortaq dəyərlər ətrafında birləşməsinə imkan yaradır. Bu baxımdan dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi yalnız mənəvi bağlılıq deyil, həm də milli maraqların beynəlxalq müstəvidə qorunmasına xidmət edən mühüm potensialdır.
Dünya azərbaycanlılarının birliyinin möhkəmləndirilməsində diaspor quruculuğu xüsusi yer tutur. Diaspor dedikdə, öz tarixi vətənindən kənarda yaşayan, lakin milli kimliyini, dilini, mədəniyyətini və mənsubiyyət hissini qoruyub saxlayan insanların formalaşdırdığı icmalar nəzərdə tutulur. Diasporun mövcudluğu təkcə müəyyən ölkədə yaşayan həmvətənlərin sayından asılı deyil. Onun gücü həmin insanların nə dərəcədə təşkilatlanmasından, ortaq məqsədlər ətrafında birləşməsindən, yaşadıqları cəmiyyətə inteqrasiya olunmaqla yanaşı, milli kimliklərini qorumasından asılıdır. Diaspor quruculuğu isə bu potensialın sistemli və məqsədyönlü fəaliyyətə çevrilməsi prosesidir. Bu proses xaricdə yaşayan azərbaycanlıların əlaqələrinin genişləndirilməsini, diaspor təşkilatlarının yaradılmasını, gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlər əsasında yetişdirilməsini, Azərbaycan dilinin və mədəniyyətinin təbliğini, eləcə də həmvətənlər arasında qarşılıqlı əməkdaşlığın inkişafını əhatə edir. Burada əsas məqsəd yalnız milli bayramlarda və əlamətdar günlərdə bir araya gəlmək deyil, gündəlik fəaliyyətdə də davamlı əlaqələr və institusional birlik formalaşdırmaqdır.
Diaspor təşkilatlarının fəaliyyəti Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Xarici ölkələrdə keçirilən mədəni tədbirlər, konfranslar, sərgilər, maarifləndirici layihələr və ictimai müzakirələr vasitəsilə Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti, dövlətçilik ənənələri və müasir inkişafı haqqında məlumatların yayılması mümkündür. Bu fəaliyyət həm də müxtəlif xalqlar və cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın güclənməsinə töhfə verir. Lakin diaspor fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də lobbiçilikdir. Lobbiçilik müəyyən ölkədə siyasi qərarların qəbuluna, ictimai rəyin formalaşmasına və qanunvericilik proseslərinə təsir göstərmək məqsədilə həyata keçirilən təşkilatlanmış maraq təmsilçiliyidir. Demokratik cəmiyyətlərdə lobbiçilik müxtəlif ictimai qrupların, təşkilatların və icmaların öz maraqlarını qanuni vasitələrlə ifadə etməsinin formalarından biridir. Bu baxımdan diaspor və lobbiçilik bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni anlayışlar deyil. Diaspor daha geniş sosial-mədəni və ictimai birliyi ifadə edir, lobbiçilik isə həmin birliyin maraqlarını siyasi və institusional müstəvidə təmsil etmək vasitələrindən biri kimi çıxış edir.
Azərbaycan diasporunun lobbiçilik fəaliyyətinin gücləndirilməsi ölkəmizin beynəlxalq mövqeyinin daha dolğun təqdim olunması baxımından əhəmiyyətlidir. Xarici dövlətlərin parlament üzvləri, siyasi dairələri, media nümayəndələri, ekspertləri və ictimai təşkilatları ilə əlaqələrin qurulması Azərbaycanla bağlı məsələlərin beynəlxalq müstəvidə müzakirəsinə imkan yaradır. Bununla belə, effektiv lobbiçilik yalnız müəyyən hadisələr zamanı aktivləşən fəaliyyətlə məhdudlaşmamalıdır. Davamlı əlaqələr, peşəkar kommunikasiya, etibarlı informasiya, hüquqi biliklər və uzunmüddətli əməkdaşlıq bu istiqamətdə əsas şərtlərdir.
Müasir dövrdə lobbiçilik fəaliyyətində informasiya və media imkanlarının rolu da getdikcə artır. Sosial şəbəkələr, beynəlxalq media platformaları, rəqəmsal kommunikasiya vasitələri və ictimai kampaniyalar vasitəsilə müəyyən məsələlər haqqında geniş auditoriyaya məlumat çatdırmaq mümkündür. Bu baxımdan xaricdə yaşayan azərbaycanlı jurnalistlərin, alimlərin, hüquqşünasların, sahibkarların və digər peşə sahiblərinin potensialından istifadə edilməsi vacibdir. Xüsusilə yaşadıqları ölkələrin dilini, siyasi sistemini və ictimai mühitini yaxşı bilən azərbaycanlıların fəaliyyəti milli maraqların daha düzgün və təsirli şəkildə təqdim olunmasına kömək edə bilər.
Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyinin möhkəmləndirilməsində yeni nəslin rolu da xüsusi qeyd edilməlidir. Xaricdə doğulan və böyüyən gənclərin Azərbaycanla əlaqələrinin qorunması, ana dilini öyrənməsi, milli tarix və mədəniyyət haqqında məlumatlandırılması gələcək diaspor fəaliyyətinin davamlılığı üçün vacibdir. Bu məqsədlə yay məktəbləri, tələbə təşkilatları, mədəniyyət proqramları, gənclər forumları və müxtəlif təhsil təşəbbüsləri mühüm vasitələr hesab olunur. Gənclərin yalnız milli kimliklərini qoruması deyil, eyni zamanda yaşadıqları ölkələrdə fəal, savadlı və nüfuzlu vətəndaşlar kimi formalaşması da əhəmiyyətlidir. Çünki güclü diaspor həm də təmsil olunduğu cəmiyyətin ictimai, elmi, iqtisadi və siyasi həyatında iştirak edə bilən insanlardan formalaşır.
Bu istiqamətdə Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi siyasət, diaspor təşkilatlarının fəaliyyəti və xaricdəki həmvətənlər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi mühüm rol oynayır. Dünya Azərbaycanlılarının Qurultayları, diaspor təşkilatlarının beynəlxalq əməkdaşlığı və müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan icmalarının birgə təşəbbüsləri bu birliyin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Xüsusilə müxtəlif ölkələrdə yaşayan azərbaycanlıların ortaq məsələlər ətrafında koordinasiyalı fəaliyyət göstərməsi milli maraqların müdafiəsində daha güclü mövqe formalaşdırır.
Bununla yanaşı, diaspor quruculuğunda müəyyən çətinliklər də mövcuddur. Ayrı-ayrı təşkilatlar arasında koordinasiyanın zəif olması, şəxsi maraqların ümumi məqsədləri üstələməsi, gənclərin fəaliyyətə cəlb edilməsindəki çətinliklər və informasiya mühitində rəqabət diaspor fəaliyyətinin səmərəliliyinə təsir göstərə bilər. Bu problemlərin aradan qaldırılması üçün şəffaf idarəçilik, qarşılıqlı etimad, peşəkar yanaşma və ortaq fəaliyyət mexanizmlərinin gücləndirilməsi vacibdir. Həmrəylik yalnız eyni məqsədi bəyan etməklə yaranmır; onun real nəticəyə çevrilməsi üçün əməkdaşlıq, məsuliyyət və davamlı fəaliyyət tələb olunur.
Nəticə etibarilə, diaspor quruculuğu, lobbiçilik və dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi bir-birini tamamlayan, lakin fərqli məzmun və funksiyalara malik istiqamətlərdir. Diaspor milli kimliyin və mənəvi bağlılığın qorunmasına, lobbiçilik milli maraqların beynəlxalq siyasi və ictimai müstəvidə təmsil olunmasına, həmrəylik isə bütün bu fəaliyyətlərin arxasında dayanan birləşdirici qüvvənin formalaşmasına xidmət edir. Dünya azərbaycanlılarının potensialının düzgün istiqamətləndirilməsi, təşkilatlanmanın gücləndirilməsi və yeni nəslin bu prosesə fəal cəlb edilməsi Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin və ictimai nüfuzunun inkişafına töhfə verə bilər.
Ən əsası, həmrəylik yalnız müəyyən günlərdə xatırlanan və ya rəsmi tədbirlərdə ifadə olunan anlayış kimi qalmamalıdır. O, gündəlik münasibətlərdə, qarşılıqlı dəstəkdə, ortaq təşəbbüslərdə və milli maraqların müdafiəsində öz əksini tapmalıdır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların Vətənlə mənəvi bağlarını qoruması, bir-birinə dəstək verməsi və ümumi məqsədlər ətrafında birləşməsi güclü milli birliyin əsasını təşkil edir. Çünki coğrafi sərhədlər insanları fərqli ölkələrdə yaşada bilər, lakin ortaq tarix, milli kimlik və həmrəylik onları vahid xalqın nümayəndələri olaraq birləşdirir.
Zeynəb Mustafazadə
Yazı Azərbaycan Respublikasının Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir.