NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ YENİ NƏSİL İDARƏÇİLİYİ: İSLAHATLARIN FƏLSƏFƏSİ, REGİONAL İNKİŞAF VƏ STRATEJİ PLANLAŞDIRMA
Yəhya Babanlı,
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru
"Dövlət idarəçiliyi yalnız hakimiyyət institutlarının fəaliyyəti deyil,
həm də dövlətin cəmiyyət qarşısında məsuliyyətinin ifadəsidir."
Giriş
Azərbaycan dövlətçiliyinin mühüm sütunlarından biri olan Naxçıvan Muxtar Respublikası tarixən mürəkkəb geosiyasi şəraitdə inkişaf etmiş, ölkənin milli təhlükəsizlik sistemində həyati vacib əhəmiyyət kəsb edən xüsusi region kimi formalaşmışdır. Onun eksklav mövqeyi, sərhəd reallıqları, uzun illər ərzində kommunikasiya məhdudiyyətləri və regional geosiyasi proseslər Naxçıvanın idarə olunmasına klassik regional idarəetmə yanaşmalarından fərqli yanaşmanı zəruri etmişdir.
2022-ci il 22 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin imzaladığı Fərmanla Naxçıvan Muxtar Respublikasında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəliyinin yaradılması məhz bu zərurətdən irəli gələn institusional islahat kimi qiymətləndirilə bilər. Söhbət sadəcə yeni idarəetmə institutunun təsis edilməsindən deyil, dövlət idarəçiliyinin daha çevik, koordinasiyalı və nəticəyönümlü modelinə keçiddən gedir.
Müasir dövlət idarəçiliyi nəzəriyyəsinə görə hər bir institusional islahat ilk növbədə idarəetmənin keyfiyyətini yüksəltməyə, qərarların icra mexanizmini təkmilləşdirməyə və vətəndaş məmnunluğunu artırmağa xidmət etməlidir. Bu baxımdan Naxçıvanda həyata keçirilən dəyişikliklər yalnız regional deyil, bütövlükdə Azərbaycan dövlət idarəçiliyinin modernləşdirilməsi prosesinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Lakin hər bir islahat dövründə olduğu kimi, bu proses də müxtəlif yanaşmalar doğurmuşdur. İctimai rəydə bəzən keçid dövrünün çətinlikləri islahatların mahiyyətindən üstün tutulur, qısamüddətli nəticələr uzunmüddətli strateji məqsədlərlə qarışdırılır. Halbuki dünya təcrübəsi göstərir ki, uğurlu institusional dəyişikliklərin real nəticələri zaman keçdikcə özünü daha aydın göstərir.
Naxçıvan niyə fərqli idarəetmə yanaşması tələb edir?
Naxçıvanı Azərbaycanın digər iqtisadi rayonlarından fərqləndirən əsas amil onun geosiyasi mövqeyidir. Muxtar respublika uzun illər ərzində nəqliyyat əlaqələrinin məhdudluğu, blokada şəraiti və regional təhlükəsizlik çağırışları ilə üzləşmişdir. Bu xüsusiyyətlər idarəetmə qərarlarının qəbulunda xüsusi həssaslıq tələb edir.
Məhz buna görə müasir dövlət idarəçiliyində geniş tətbiq olunan "differensial regional idarəetmə" prinsipi Naxçıvan üçün xüsusi aktuallıq daşıyır. Bu prinsipə əsasən, strateji regionlarda idarəetmə mexanizmləri vahid dövlət siyasətini qorumaqla yanaşı, həmin ərazilərin spesifik xüsusiyyətlərini də nəzərə almalıdır.
Naxçıvanın inkişafını yalnız iqtisadi göstəricilər əsasında qiymətləndirmək kifayət etmir. Burada milli təhlükəsizlik, sərhəd siyasəti, logistika, enerji təminatı və regional diplomatiya kimi amillər də idarəetmə modelinin ayrılmaz tərkib hissəsidir.
Yeni idarəetmə modelinin fəlsəfəsi
XXI əsrin dövlət idarəçiliyi klassik inzibati idarəetmədən fərqli olaraq çevik, şəffaf və nəticəyönümlü idarəçilik prinsiplərinə əsaslanır. Dünyada geniş yayılmış "Yeni Dövlət İdarəçiliyi" (New Public Management), "Yaxşı İdarəetmə" (Good Governance) və "İctimai Dəyər" (Public Value) konsepsiyaları dövlət orqanlarının fəaliyyətini yalnız inzibati funksiyalarla deyil, vətəndaş üçün yaradılan real fayda ilə qiymətləndirir.
Bu baxımdan Naxçıvanda tətbiq edilən yeni modelin əsas məqsədləri aşağıdakılar kimi dəyərləndirilə bilər:
dövlət idarəçiliyinin vahid koordinasiya sisteminin gücləndirilməsi;
qərarların icra mexanizminin təkmilləşdirilməsi;
idarəetmədə məsuliyyət və hesabatlılığın artırılması;
mərkəz və region arasında operativ əlaqələrin təmin olunması;
sosial-iqtisadi inkişaf proqramlarının icra səmərəliliyinin yüksəldilməsi.
Belə yanaşma dövlət idarəçiliyini şəxslərdən daha çox institusional mexanizmlərə söykənən sistemə çevirməyə xidmət edir.
İslahatlara emosional deyil, analitik yanaşma
İslahatlar barədə ictimai müzakirələrdə tez-tez emosional yanaşmalar üstünlük təşkil edir. Beləki dövlət idarəçiliyində hər hansı modelin səmərəliliyi ayrı-ayrı hadisələr əsasında deyil, onun uzunmüddətli nəticələri ilə qiymətləndirilməlidir.
Müasir idarəetmə nəzəriyyəsi göstərir ki, institusional transformasiyanın ilk mərhələsində adaptasiya problemləri, təşkilati dəyişikliklər və idarəetmə mexanizmlərinin yenidən qurulması təbii prosesdir. Buna görə də keçid dövründə yaranan çətinliklər islahatların uğursuzluğu kimi deyil, yeni sistemin formalaşma mərhələsi kimi qəbul edilməlidir.
Bu baxımdan Naxçıvanda həyata keçirilən dəyişikliklər də qısamüddətli deyil, orta və uzunmüddətli perspektivdə qiymətləndirilməlidir.
Yeni idarəetmə modelinin sosial-iqtisadi müstəvidə qiymətləndirilməsi
İdarəetmə sisteminin səmərəliliyi yalnız qəbul edilən qərarlarla deyil, həmin qərarların sosial-iqtisadi nəticələri ilə ölçülür. Buna görə də Naxçıvan Muxtar Respublikasında həyata keçirilən institusional dəyişikliklərin obyektiv qiymətləndirilməsi üçün mövcud iqtisadi və sosial reallıqlar kompleks şəkildə təhlil edilməlidir.
Bəzən ictimai müzakirələrdə regionun qarşılaşdığı bütün problemlər yeni idarəetmə modelinin nəticəsi kimi təqdim olunur. Halbuki dövlət idarəçiliyində ən mühüm metodoloji prinsiplərdən biri səbəb və nəticə əlaqələrinin düzgün müəyyən edilməsidir. Bu gün müşahidə olunan bir sıra sosial-iqtisadi proseslərin əhəmiyyətli hissəsi uzun illər ərzində formalaşmış struktur amillərlə bağlıdır və onların qısa müddətdə aradan qaldırılması mümkün deyil.
Miqrasiya: yalnız Naxçıvana aid olmayan proses
Son illərdə ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri əhalinin miqrasiya meyilləridir. Bu problemə yalnız regional deyil, qlobal demoqrafik və iqtisadi transformasiyalar kontekstində yanaşmaq lazımdır.
BMT-nin və digər beynəlxalq təşkilatların araşdırmaları göstərir ki, XXI əsrdə urbanizasiya və əmək miqrasiyası demək olar ki, bütün ölkələrdə müşahidə olunan təbii sosial proseslərdəndir. İnsanlar daha yüksək gəlir, keyfiyyətli təhsil, inkişaf etmiş səhiyyə və geniş əmək bazarı olan mərkəzlərə üstünlük verirlər.
Naxçıvanda da bu prosesə təsir edən əsas amillər sırasında aşağıdakılar xüsusi qeyd olunmalıdır:
uzun illər quru nəqliyyat əlaqələrinin məhdud olması;
bazar tutumunun kiçikliyi;
özəl investisiyaların məhdud səviyyəsi;
əmək bazarının məhdud diversifikasiyası;
regionun spesifik coğrafi mövqeyi.
Bu baxımdan miqrasiyanın yalnız inzibati idarəetmə ilə əlaqələndirilməsi elmi baxımdan tam əsaslandırılmış yanaşma sayıla bilməz. Əsas məsələ miqrasiyanı tam dayandırmaq deyil, onu iqtisadi inkişaf vasitəsilə balanslaşdırmaqdır.
Tikinti sektorunda yeni mərhələ
İctimai müzakirələrdə tez-tez "əvvəllər daha çox tikinti gedirdi" fikrinə rast gəlinir. Lakin iqtisadi inkişaf nəzəriyyəsi göstərir ki, infrastruktur layihələri sonsuz davam edən proses deyil.
Uzun illər ərzində dövlət investisiyaları hesabına Naxçıvanda məktəblər, xəstəxanalar, inzibati binalar, yollar, elektrik və qaz infrastrukturu, su təchizatı sistemləri və digər mühüm sosial obyektlər inşa edilmişdir. Bu mərhələ əsasən bazis infrastrukturunun formalaşdırılmasına xidmət etmişdir.
İnkişafın növbəti mərhələsi isə kəmiyyət deyil, keyfiyyət mərhələsidir. Artıq əsas prioritet dövlət hesabına yeni inzibati binaların tikintisi deyil, özəl investisiyaların cəlbi, innovasiya yönümlü iqtisadiyyatın formalaşdırılması və rəqabətqabiliyyətli biznes mühitinin inkişafıdır.
Bu baxımdan tikinti sektorundakı dinamikanın dəyişməsi yalnız investisiya həcmləri ilə deyil, iqtisadi inkişaf modelinin transformasiyası ilə də əlaqələndirilməlidir.
Özəl sektorun rolu: yeni inkişaf fəlsəfəsi
Müasir iqtisadiyyat göstərir ki, davamlı inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsi dövlət investisiyaları deyil, güclü özəl sektordur. Dövlətin əsas vəzifəsi sahibkarlıq üçün əlverişli hüquqi və institusional mühit formalaşdırmaq, biznes təşəbbüslərini stimullaşdırmaq və investisiya risklərini azaltmaqdır.
Naxçıvan üçün bu istiqamətdə aşağıdakı prioritetlər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir:
kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı;
ailə bizneslərinin dəstəklənməsi;
kənd təsərrüfatı məhsullarının emal sənayesinin genişləndirilməsi;
logistika və nəqliyyat xidmətlərinin inkişafı;
rəqəmsal iqtisadiyyatın təşviqi;
ixracyönümlü istehsal sahələrinin yaradılması.
Belə yanaşma dövlət büdcəsindən asılılığı azaltmaqla yanaşı, yeni iş yerlərinin açılmasına və iqtisadi aktivliyin artmasına şərait yarada bilər.
Turizm: istifadə olunmamış strateji potensial
Naxçıvan Azərbaycanın ən qədim və zəngin tarixi-mədəni irsə malik bölgələrindən biridir. Regionun təbii landşaftları, qədim şəhərsalma ənənələri, dini və memarlıq abidələri, sağlamlıq turizmi imkanları onun beynəlxalq turizm məkanına çevrilməsi üçün ciddi potensial yaradır.
Ordubadın qədim yaşayış məhəllələri, dördfəsil "Göy-gölu", Əshabi-Kəhf ziyarətgahı, Batabat yaylası, Əlincəqala, Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzi və digər məkanlar müxtəlif turizm istiqamətlərinin inkişafı üçün mühüm resurslardır.
Lakin potensialın mövcudluğu onun avtomatik iqtisadi nəticəyə çevrilməsi demək deyil. Turizm yalnız tarixi abidələrin mövcudluğu ilə deyil, müasir xidmət infrastrukturu, yerləşdirmə imkanları, nəqliyyat əlçatanlığı, rəqəmsal marketinq və peşəkar kadr hazırlığı ilə inkişaf edir.
Bu baxımdan regionun turizm siyasətində aşağıdakı istiqamətlər prioritet ola bilər:
beynəlxalq standartlara cavab verən otel və qonaq evlərinin yaradılması;
kənd və ekoturizmin inkişafı;
vahid turizm marşrutlarının hazırlanması;
rəqəmsal tanıtım platformalarının genişləndirilməsi;
beynəlxalq festivallar və mədəni tədbirlərin təşkili.
İdarəetmənin əsas göstəricisi - vətəndaş məmnunluğu
Modern dövlət idarəçiliyi yalnız qəbul olunan qərarların sayı ilə deyil, həmin qərarların cəmiyyətə təsiri ilə dəyərləndirilir. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində dövlət idarəçiliyinin effektivliyi vətəndaş məmnunluğu, xidmətlərin keyfiyyəti, şəffaflıq, hesabatlılıq və ictimai etimad kimi göstəricilər əsasında ölçülür.
Bu baxımdan Naxçıvanda yeni idarəetmə modelinin də uğuru ilk növbədə insanların gündəlik həyatında hiss olunan müsbət dəyişikliklərlə qiymətləndirilməlidir. İqtisadi imkanların genişlənməsi, yeni məşğulluq sahələrinin yaradılması, xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsi və vətəndaş-dövlət münasibətlərində etimadın güclənməsi islahatların əsas nəticə meyarları olmalıdır.
Beləliklə, yeni idarəetmə modelinin uğuru yalnız inzibati strukturun yenilənməsi ilə deyil, sosial rifahın yüksəldilməsi, iqtisadi fəallığın artırılması və insan kapitalının inkişafına verdiyi töhfə ilə müəyyən olunacaqdır.
Yeni idarəetmə modelinin strateji perspektivləri:
beynəlxalq təcrübə və müəllif baxışı
Çağdaş dövlət idarəçiliyində uğurlu regional inkişafın əsas şərtlərindən biri institusional islahatların milli prioritetlərlə uzlaşdırılmasıdır. İnzibati dəyişikliklər yalnız yeni idarəetmə strukturlarının yaradılması ilə məhdudlaşdıqda onların sosial-iqtisadi təsiri zəif olur. Əksinə, idarəetmə islahatları investisiya, innovasiya, insan kapitalı və regional faktorlara transformasiya edildikdə uzunmüddətli nəticələr verir.
Bu baxımdan Naxçıvan Muxtar Respublikasında həyata keçirilən yeni idarəçilik modelinin gələcək uğuru yalnız inzibati mexanizmlərin səmərəli fəaliyyətindən deyil, onların iqtisadi inkişaf strategiyası ilə qarşılıqlı əlaqəsindən asılı olacaqdır.
Beynəlxalq təcrübə nəyi göstərir?
Dünyada xüsusi statusa malik regionların inkişaf modelləri göstərir ki, institusional idarəetmə ilə iqtisadi inkişaf arasında birbaşa əlaqə mövcuddur.
- Cənubi Tirol (İtaliya)
İtaliyanın Cənubi Tirol Muxtariyyəti uzun illər mərkəzi hökumətlə koordinasiyalı idarəetmə modeli quraraq Avropanın ən inkişaf etmiş regionlarından birinə çevrilmişdir. Burada iqtisadi inkişafın əsas dayaqları turizm, kiçik sahibkarlıq, kənd təsərrüfatı və yüksək keyfiyyətli dövlət xidmətləri olmuşdur.
Bu model göstərir ki, regional idarəetmənin əsas məqsədi yalnız səlahiyyət bölgüsü deyil, insanların rifahının yüksəldilməsidir.
- Aland adaları (Finlandiya)
Aland adaları məhdud coğrafi imkanlara baxmayaraq, müasir idarəetmə və iqtisadi siyasət nəticəsində Baltik regionunun ən sabit inkişaf edən ərazilərindən birinə çevrilmişdir. Burada rəqəmsal dövlət xidmətləri, dəniz logistikası və turizm iqtisadiyyatı əsas inkişaf istiqamətlərini təşkil edir.
Bu təcrübə göstərir ki, coğrafi məhdudiyyətlər düzgün idarəçilik şəraitində inkişaf üçün maneə deyil.
- Bask Muxtar Bölgəsi (İspaniya)
Bask bölgəsinin inkişaf modeli innovasiya, sənaye modernləşdirilməsi və peşəkar insan kapitalının formalaşdırılması üzərində qurulmuşdur. Hazırda region Avropanın ən yüksək məhsuldarlığa malik iqtisadi mərkəzlərindən biri hesab edilir.
Bu nümunə göstərir ki, uzunmüddətli inkişafın əsasında təbii sərvətlər deyil, insan kapitalı və effektiv idarəetmə dayanır.
Naxçıvan üçün əsas inkişaf istiqamətləri və rəqəmsallaşma
Naxçıvan Muxtar Respublikasının gələcək inkişafı yalnız dövlət investisiyaları hesabına təmin edilə bilməz. Müasir iqtisadi şəraitdə inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsi rəqabətqabiliyyətli regional iqtisadiyyatın formalaşdırılmasıdır.
Bunun üçün aşağıdakı istiqamətlər prioritet hesab oluna bilər.
Birinci istiqamət - Logistika və tranzit imkanları
Regionun geostrateji mövqeyi Naxçıvanı gələcəkdə Cənubi Qafqazın mühüm logistika mərkəzlərindən birinə çevirmək potensialına malikdir. Yeni nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin reallaşması yükdaşımaların, ticarətin və regional əməkdaşlığın genişlənməsinə əlavə imkanlar yarada bilər.
İkinci istiqamət - Turizm iqtisadiyyatı
Naxçıvanın zəngin tarixi, dini və təbii irsi regionun iqtisadi inkişafında əsas sütunlardan birinə çevrilə bilər.
Məqsəd təkcə turist sayını artırmaq deyil, yüksək əlavə dəyər yaradan turizm iqtisadiyyatını formalaşdırmaq olmalıdır.
Üçüncü istiqamət - İnsan kapitalı
İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, XXI əsrdə dövlətlərin əsas sərvəti təbii ehtiyatlar deyil, insan kapitalıdır.
Naxçıvan üçün ali təhsil, peşə hazırlığı, elmi tədqiqatlar, rəqəmsal bacarıqlar və innovasiya ekosisteminin gücləndirilməsi uzunmüddətli inkişafın əsas şərtlərindən biridir.
Dördüncü istiqamət - Rəqəmsal idarəetmə
Yeni idarəçilik modeli elektron hökumət, süni intellekt əsaslı qərar qəbuletmə mexanizmləri, açıq məlumat bazaları və rəqəmsal xidmətlərlə müşayiət olunmalıdır.
Bu yanaşma həm şəffaflığı artıracaq, həm də idarəetmə xərclərini azaldacaq.
Müəllif baxışı: "Naxçıvan-2040" inkişaf konsepsiyası
Mövcud islahatların növbəti mərhələsində aşağıdakı strateji istiqamətlərin vahid inkişaf konsepsiyası şəklində hazırlanması məqsədəuyğundur.
1. Regional İnkişaf Agentliyinin gücləndirilməsi
İnvestisiyaların cəlbi, biznes layihələrinin koordinasiyası və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün institusional imkanlar artırılmalıdır.
2. "Yurda Dönüş" proqramı
Naxçıvandan müxtəlif səbəblərlə köçmüş insanların geri qayıtmasını stimullaşdıran iqtisadi və sosial mexanizmlər hazırlanmalıdır. Mənzil, məşğulluq, güzəştli kredit və sahibkarlıq dəstəyi bu proqramın əsas elementləri ola bilər.
3. Turizm Master Planı
Turizm yalnız ayrı-ayrı layihələr deyil, vahid regional inkişaf strategiyası əsasında idarə olunmalıdır. Möminəxatun, Xan sarayı, Ordubad, Əlincəqala, Batabat, Duzdağ, Əshabi-Kəhf və digər məkanlar bir-biri ilə inteqrasiya olunmuş marşrutlar şəklində inkişaf etdirilməlidir.
4. "Ağıllı Naxçıvan" təşəbbüsü
Şəhər idarəçiliyi, kommunal xidmətlər, nəqliyyat, təhlükəsizlik və sosial xidmətlər rəqəmsal platformalar üzərində qurulmalıdır.
5. Gənclərin inkişaf strategiyası
Regionun gələcəyinin təmin olunması üçün gənclərin innovasiya, sahibkarlıq və elmi fəaliyyətə cəlb edilməsini nəzərdə tutan uzunmüddətli proqram hazırlanmalıdır.
Nəticə
Naxçıvan Muxtar Respublikasında həyata keçirilən yeni idarəçilik modeli təkcə inzibati strukturun yenilənməsi deyil, dövlət idarəçiliyinin yeni fəlsəfəsinin tətbiqidir. Bu modelin əsas üstünlüyü idarəetmənin vahid koordinasiyasını gücləndirmək, qərarların icra səmərəliliyini artırmaq və regionun inkişaf prioritetlərini ümumdövlət strategiyası ilə uzlaşdırmaq imkanına malik olmasıdır.
Eyni zamanda, hər bir institusional islahat kimi bu model də davamlı təkmilləşməni tələb edir. Onun uğuru yalnız normativ-hüquqi dəyişikliklərlə deyil, iqtisadi inkişafın sürətlənməsi, özəl sektorun fəallaşması, insan kapitalının gücləndirilməsi, vətəndaş iştirakçılığının genişlənməsi və ictimai etimadın möhkəmləndirilməsi ilə ölçüləcəkdir.
Bu gün əsas məsələ yeni idarəetmə modelini yalnız inzibati yenilik kimi deyil, Naxçıvanın uzunmüddətli inkişaf strategiyasının mühüm elementi kimi dəyərləndirməkdir. Tarix göstərir ki, güclü dövlətlər yalnız möhkəm institutlar üzərində qurulur. Güclü institutlar isə peşəkar idarəetmə, strateji baxış və cəmiyyətin fəal iştirakı ilə formalaşır.
*Məhz bu baxımdan Naxçıvanda aparılan islahatlar regionun dayanıqlı inkişafına xidmət edən yeni idarəçilik mərhələsinin əsasını qoyur. Bu mərhələnin uğuru dövlətin siyasi iradəsi, idarəetmənin səmərəliliyi və cəmiyyətin bu prosesdə konstruktiv iştirakından asılı olacaqdır.