Post-münaqişə mərhələsində formalaşan yeni siyasi arxitekturanın konseptual mahiyyəti
"Avropa Siyasi Birliyi"nin 8-ci Zirvə toplantısı çərçivəsində Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi fikirlər regionda baş verən dərin geosiyasi dəyişikliklərin mahiyyətini ifadə edir. Dövlətimizin başçısının videobağlantı formatında etdiyi çıxış təkcə cari vəziyyətin təsviri deyil, eyni zamanda post-münaqişə mərhələsində formalaşan yeni siyasi arxitekturanın konseptual mahiyyətini əks etdirir.
Prezident İlham Əliyevin Zirvə toplantısında səsləndirdiyi fikirləri dəyərləndirmək üçün onları bir neçə əsas istiqamət üzrə nəzərdən keçirmək olar. Qeyd edək ki, Prezidentin çıxışlarında adətən Cənubi Qafqazda sabitliyin təmin olunması, münaqişədən sonrakı dövrün reallıqları və sülh gündəliyi ön plana çəkilir. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda özünü sabitlik təşəbbüskarı kimi təqdim etmək strategiyasına uyğundur. Sözügedən videobağlantıda da dövlət başçısı İlham Əliyev iştirakçılara regional təhlükəsizlik və sabitlik mesajlarını çatdırdı.
Azərbaycanın Avropa üçün enerji tərəfdaşı rolunu gücləndirmək istəyi İlham Əliyevin çıxışlarında tez-tez yer alır. Bu kontekstdə onun fikirləri Avropa ilə enerji təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə yönəlmiş praqmatik yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər. Başqa sözlə, dövlət başçısı enerji və iqtisadi əməkdaşlığa çağırış mesajlarını verdi.
Belə platformalarda səsləndirilən fikirlər adətən balanslaşdırılmış və diplomatik olur. Prezident Əliyevin çıxışı da həm milli maraqları ifadə etmək, həm də Avropa ölkələri ilə münasibətləri konstruktiv çərçivədə saxlamaq məqsədi daşıyır. Döclət başçısı bu istiqamətdə fikirlərini siyasi mesajların diplomatik dili ilə çatdırdı.
Beynəlxalq imic və mövqe gücləndirmə baxımından da İlham Əliyevin fikirləri önəmli idi. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu tip zirvə görüşləri ölkələrin öz mövqelərini beynəlxalq auditoriyaya çatdırması üçün vacibdir. Əliyevin fikirləri Azərbaycanın regional və qlobal siyasətdə aktiv aktor kimi çıxış etdiyini göstərməyə yönəlmiş hesab oluna bilər. Ümumilikdə, dövlət başçısının çıxışlarını strateji, praqmatik və diplomatik baxımdan hesablanmış mesajlar toplusu kimi dəyərləndirmək olar. Bu platforma Avropa ölkələri ilə yanaşı, Aİ üzvü olmayan dövlətləri də bir araya gətirdiyi üçün burada səsləndirilən fikirlər təkcə regional deyil, daha geniş geosiyasi auditoriyaya hesablanıb. Prezident İlham Əliyevin mesajları əsasən Azərbaycanın Cənubi Qafqazda "yeni status-kvo"nun formalaşmasında aparıcı rol oynadığını vurğulamağa xidmət edir. Bu, ölkənin özünü regional güc kimi təqdim etmə cəhdidir.
Dövlət başçısının çıxışlarında tez-tez "sülh", "əməkdaşlıq", "beynəlxalq hüquq" kimi anlayışların vurğulanması diqqət çəkir. Bu, iki məqsədə xidmət edir: Azərbaycanın mövqeyini legitimləşdirmək və qarşı tərəfi (xüsusilə Ermənistanı) dolayı şəkildə öhdəliklərə çağırmaq. Burada ritorika ilə real siyasət arasında müəyyən fərq ola bilər, amma diplomatik platforma üçün bu normaldır. Bu çağırışlar sözsüz ki, özündə Azərbaycanın sülh gündəliyinə sadq qaldığını ehtifa edir.
Enerji diplomatiyası məsələsinə gəldikdə qeyd edilməlidir ki, Avropanın enerji təhlükəsizliyi məsələsi fonunda Azərbaycan özünü etibarlı tərəfdaş kimi təqdim edir. İlham Əliyevin bu istiqamətdəki fikirləri praqmatikdir və qarşılıqlı asılılıq yaratmaq strategiyasına əsaslanır. Bu fikirlər Avropa üçün alternativ enerji mənbəyi, Azərbaycan üçün isə siyasi və iqtisadi dividendlərin əldə edilməsinə hesablanıb ki, bu da klassik "enerji vasitəsilə təsir" modelinə uyğundur. Dövlət başçısı tərəfindən səsləndirilən fikirlər sadəcə fikir bildirmək deyil, eyni zamanda beynəlxalq legitimlik qazanmaq, tərəfdaşlığı möhkəmləndirmək və regional gündəliyi formalaşdırmaq istəyidir.
Konfransdakı çıxışda İlham Əliyevin ritorikasında əsas vurğu Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanmasının vacibliyi idi. Özü də bu çağırış konkret şərtlərlə müşayiət olunur. Daha dəqiq, sərhədlərin tanınması və ərazi bütövlüyü prinsipinə bağlanır. Dövlət başçısının çıxışındakı "münaqişə artıq həll olunub" və ya "yeni status-kvo formalaşıb" kimi mesajlar heç şübhəsiz ki, beynəlxalq auditoriyanı mövcud vəziyyəti qəbul etməyə təşviq etmək, danışıqlarda üstün mövqeni qorumaq məqsədi daşıyır. Həmçinin İlham Əliyevin çıxışında tez-tez ərazi bütövlüyü, suverenlik kimi prinsiplərə aydınlıq gətirilir. Bu, Azərbaycanın mövqeyini normativ çərçivədə legitimləşdirmək strategiyasıdır və Avropa auditoriyası üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir.
İlham Əliyevin Avropa İttifaqı ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər isə çoxşaxəli xarakter daşıdığı aydın sezilir. Onun çıxışlarında Aİ ilə münasibətlərin mərkəzində enerji diplomatiyası dayanır. Azərbaycan qaz və enerji resursları ilə Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən tərəfdaş kimi təqdim olunur, xüsusilə alternativ mənbə rolu vurğulanır. Bu yanaşma şübhəsiz ki, qarşılıqlı faydaya əsaslanır. Çıxışlarda Aİ ilə münasibətlərin bərabərhüquqlu, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan formatın tələbi müşahidə olunur. Aİ-nin qeyri-konstruktiv, ikili yanaşma siyasətini nəzərə alan dövlət başçısı qurumun Cənubi Qafqazdakı fəaliyyətinə dolayı mesajlar verir. Vasitəçilik rolunun balanslı olmasının vacibliyini vurğulayır, tərəfkeşlikdən uzaq olmağa çağırır. Prezident İlham Əliyev çıxışında konkret olaraq bəzi Avropa təsisatlarının Azərbaycana münasibətdə ikili standartlar nümayiş etdirdiyini, Avropa Parlamenti və Avropa Şurası Parlament Assambleyası tərəfindən ölkəmizə qarşı qeyri-obyektiv yanaşma sərgiləndiyini bildirib. Ölkəmizin əleyhinə qəbul edilmiş çoxsaylı qətnamələrin siyasi motivli olması təəssüf doğurur. Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlər sistemində selektiv yanaşmaların hələ də mövcud olduğunu ifadə edir. Bunun fonunda həmin qurumların regiondakı reallıqları düzgün qiymətləndirməməsi siyasi dialoqda müəyyən gərginlik yaradır. Deyə bilərik ki, bu fikirlər Ermənistan-Azərbaycan kontekstində Aİ-nin mövqeyinə ünvanlanan incə diplomatik siqnaldır.
Alim