Neft, yuan və güc balansı: dünya iqtisadiyyatında səssiz dönüş-ÖZƏL
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Yaxın Şərqdə artan gərginlik fonunda Amerika Birləşmiş Ştatları ilə mümkün maliyyə dəstəyi barədə ilkin danışıqlara başlayıb. Bu barədə The Wall Street Journal BƏƏ və ABŞ rəsmilərinə istinadən məlumat yayıb.
Məlumata görə, Əmirlik rəsmiləri dollar çatışmazlığı yaranacağı halda neft satışında Çin yuanı və digər valyutalara keçidin mümkünlüyünü istisna etməyiblər. Qəzet qeyd edir ki, belə addım qlobal neft əməliyyatlarında dominant mövqeyə malik ABŞ dolları üçün potensial risk yarada bilər.
Hazırda BƏƏ dirhəmi dollara bağlıdır və ölkənin təxminən 270 milyard dollarlıq valyuta ehtiyatları mövcuddur.
BƏƏ-nin alternativ valyutalara keçid ehtimalı qlobal maliyyə bazarlarına necə təsir edə bilər? Neft ticarətində dolların dominant mövqeyi real olaraq risk altındadırmı? Yuanın enerji bazarında rolu artarsa, bu hansı iqtisadi nəticələrə gətirib çıxarar?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri, iqtisadçı Akif Nəsirli Olaylar.az-a açıqlama verib:
" Sual çox əhəmiyyətli və aktualdır, çünki bu məsələ yalnız BƏƏ-nin daxili maliyyə siyasəti deyil, qlobal valyuta arxitekturasının gələcəyi ilə bağlıdır.
Əvvəlcə konteksti düzgün qoymaq lazımdır. Neftin dollara bağlılığı - petrodollar sistemi 1970-ci illərdə Nikon administrasiyasının Səudiyyə Ərəbistanı ilə bağladığı razılaşmadan doğub. O vaxtdan bu yana neft demək olar ki, yalnız dollarda satılır. Bu isə dünyada neft alan hər bir ölkəni dollar ehtiyatı saxlamağa məcbur edir. ABŞ bu sistemdən iki böyük üstünlük əldə edir: birincisi, dollar daim yüksək tələbat görür, ikincisi, ABŞ öz büdcə kəsirini nisbətən asanlıqla maliyyələşdirə bilir, çünki dünya onun borclarını almağa həvəslidir.
İndi BƏƏ-nin addımına baxaq. Əgər BƏƏ, hətta, qismən də olsa, neft satışını yuana keçirsə, bu dərhal böyük bir dalğa yaradacaq. Niyə? Çünki BƏƏ sadə bir ixracatçı deyil. Ölkə OPEC-in əsas üzvüdür, Dubay isə qlobal maliyyə mərkəzidir. BƏƏ-nin belə addımı digər Körfəz ölkələri üçün siyasi örtük rolunu oynaya bilər. Yəni "biz etdik, siz də edə bilərsiniz" mesajı vermiş olar.
Dolların real riski baxımından isə dərhal böyük bir çöküşdən danışmaq mümkün deyil. Dolların qlobal ehtiyat valyutası kimi mövqeyi son dərəcə dərin köklərə malikdir. Dünya mərkəzi banklarının ehtiyatlarının 58-60 faizi hələ də dollardadır. Bütün əmtəə bazarları, o cümlədən qızıl, mis, taxıl və s. dollarda qiymətləndirilir. ABŞ-ın maliyyə bazarları, xüsusilə xəzinə istiqrazları bazarı dünyanın ən dərin, ən likvid və ən etibarlı bazarıdır. Bunları bir gecədə yuan əvəz edə bilməz.
Lakin riskin mövcudluğunu da inkar etmək olmaz. Çin son illərdə bu istiqamətdə sistematik addımlar atıb. 2018-ci ildə Şanxay Beynəlxalq Enerji Birjasında yuan ilə qiymətləndirilən neft fyuçers kontraktları başladı. Rusiya 2022-ci ildən sonra neft satışını böyük ölçüdə yuan və rubl üzərinə köçürdü. İran və Venezuela da artıq neft ticarətinin bir hissəsini dollarsız həyata keçirirdi. Yəni prosesin başlanğıcı artıq var, BƏƏ isə bu zəncirə qoşulacaq böyük bir halqa ola bilər.
Yuanın enerji bazarında rolunun artmasının iqtisadi nəticələrinə gəlincə, bu bir neçə istiqamətdə özünü göstərər. Dollar tələbinin azalması ABŞ-ın borc xərclərini artıra bilər. Yəni hökumət istiqrazlarına faiz daha yüksək olacaq, bu da ABŞ büdcəsinə əlavə yük vuracaq. Çin isə yuan ilə neft alan ölkəyə çevrilərsə, öz valyutasını beynəlxalq dövriyyədə gücləndirəcək, bu da Pekinin maliyyə sektorunu açmaq məcburiyyətini azaldacaq, yəni yuan güclənəcək, amma Çin öz şərtlərini diktə edəcək.
Qlobal maliyyə bazarları üçün ən böyük risk isə şəffaflıq problemidir. Dollar sistemi onilliklər ərzində formalaşmış hüquqi, tənzimleyici və texniki infrastruktura söykənir. Yuan sistemi isə Çinin kapital nəzarəti ilə əhatə olunub. Neft şirkətləri yuanla qazandıqları pulu neyə çevirəcək? Çin aktivlərini almağa məcbur olacaqlar, lakin Çin bazarına girişin özü məhdudlaşdırılmış qalır. Bu struktur ziddiyyət yuanın neft valyutasına çevrilməsinin önündəki ən ciddi maneədir.
Azərbaycan baxımından da bu prosesə biganə qalmağa imkan vermir. Azərbaycan neftini əsasən Avropa bazarlarına dollar üzərindən satır. Əgər qlobal neft ticarətində dolardan uzaqlaşma tendensiyası güclənərsə, Azərbaycanın xarici valyuta daxilolmalarının strukturu, Mərkəzi Bankın ehtiyat siyasəti və manatın məzənnə rejiminə yanaşma yenidən gündəmə gələ bilər.
Yekun olaraq demək olar ki, dolların enerji bazarındakı dominant mövqeyi qısa müddətdə çökməyəcək, lakin eroziya prosesi artıq başlayıb. BƏƏ kimi bir aktörün sistemdən kənara çıxma ehtimalını səsləndirməsi özü də siyasi bir mesajdır. Bu, Vaşinqtona Körfəz ölkələrinin alternativ seçimlərinin mövcud olduğunu xatırlatmaqdır. Real sual isə budur: bu eroziya on ildə baş verir, yoxsa otuz ildə?".
Zeynəb Mustafazadə