Con Boltondan sərt xəbərdarlıq: Qanlı xaos başlaya bilər
İrana endirilən zərbələrdən sonra bölgədə gərginlik yeni və daha təhlükəli mərhələyə daxil olub. ABŞ-ın sabiq milli təhlükəsizlik müşaviri Con Bolton hesab edir ki, hərbi əməliyyatların nəticələri gözləniləndən daha ağır ola bilər və regionu uzunmüddətli qarşıdurmaya sürükləyə bilər.
Musavat.com xəbər verir ki, Bolton Politico-ya müsahibəsində Donald Trampın İrana endirdiyi zərbələri "prezidentliyinin ən mühüm qərarı" adlandırsa da, bunun region üçün ağır və gözlənilməz nəticələr doğura biləcəyi barədə ciddi xəbərdarlıq edib.
Boltonun sözlərinə görə, zərbələrdən sonra İranda yaranan mümkün hakimiyyət boşluğu ölkəni dərin qarşıdurmaya sürükləyə bilər:
"Çoxlu qarışıqlıq, çoxlu qan tökülməsi ola bilər".
Rejim dəyişikliyi - amma plan varmı?
Bolton hesab edir ki, əgər məqsəd rejim dəyişikliyidirsə, bunun üçün ciddi strateji plan və daxili müxalifətlə koordinasiya lazımdır. Onun fikrincə, İranda müxalifət genişdir, lakin mərkəzləşdirilmiş rəhbərlik strukturu yoxdur. Rejim daxilində - xüsusilə adi ordu strukturlarında - parçalanma baş verməsə, dəyişiklik çətin olacaq.
O bildirir ki, belə rejimlər adətən yuxarı eşelonda çatlar yarananda dağılır: generallar və yüksək rütbəlilər qalib tərəfə keçməyi üstün tuturlar. Amma bunun üçün siyasi və təşkilati zəmin formalaşdırılmalıdır.
Hörmüz boğazı və enerji riski
Bolton xüsusilə Hörmüz boğazı ilə bağlı təhlükəyə diqqət çəkib. Qlobal neft tədarükünün təxminən 20 faizi bu dar keçiddən keçir. İran boğazı bağlamağa cəhd etsə, dünya bazarlarında ciddi sarsıntı yarana bilər.
Onun sözlərinə görə:
İran bir neçə tankerə zərbə endirsə belə, gəmiçilik şirkətləri risk etməyəcək;
Sığorta xərcləri kəskin artacaq;
Qısa müddətli də olsa, neft axınında fasilə yaranacaq;
Bu isə ABŞ-da yanacaq qiymətlərinin artmasına səbəb ola bilər.
Bolton qeyd edir ki, qiymət artımı seçkiöncəsi dövrdə Respublikaçılar üçün siyasi risk yarada bilər.
Trampın üslubu: strateji yoxsa impulsiv?
Bolton Trampın qərarvermə tərzi barədə də açıq danışıb. Onun fikrincə, Tramp uzunmüddətli strateji planlaşdırma ilə seçilmir və bir mövqedən digərinə sürətlə keçə bilir:
"O, bir gün ərzində mövqeyini kəskin dəyişə bilər. Birinci müddətdəki mövqeyindən rejim dəyişikliyinə qədər gəldi - sabah yenidən dəyişə bilər."
Bolton hesab edir ki, ABŞ-ın hərbi planlaşdırması güclüdür, lakin siyasi və diplomatik koordinasiya eyni səviyyədə görünmür.
Neft faktoru və regional müttəfiqlər
Tramp tez-tez "nefti ələ keçirmək" ritorikasından istifadə etsə də, Bolton bunun real plan olmadığını düşünür. Əksinə, İranın sanksiyalardan çıxması və enerji istehsalının bərpası uzunmüddətli perspektivdə qlobal bazarda qiymətləri aşağı sala bilər.
Bu isə:
Rusiyaya qarşı sanksiyaları asanlaşdıra bilər;
ABŞ-ın Yaxın Şərq müttəfiqləri - xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ üçün geosiyasi rahatlıq yarada bilər;
Lakin keçid dövrü olduqca riskli ola bilər.
"Ən təhlükəli mərhələ indi başlayır"
Boltonun əsas tezisi budur: zərbələrin hərbi mərhələsi nə qədər uğurlu olsa da, bundan sonrakı siyasi mərhələ daha mürəkkəb və təhlükəlidir.
Rejim daxilində parçalanma, vətəndaş qarşıdurması, regional eskalasiya və enerji bazarlarında dalğalanma - bütün bunlar real ssenarilərdir.
Onun yekun mesajı isə açıqdır:
İranla bağlı proses hələ başlanğıc mərhələsindədir və nəticənin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi həm region, həm də ABŞ siyasəti üçün həlledici olacaq.