Gələcəyin universiteti və işləyən tələbə modeli: ali təhsilin yeni sosial müqaviləsi ( öyrənərək işləmək – işləyərək öyrənmək)

Ali təhsil sistemi XXI əsrdə fundamental transformasiya mərhələsinə daxil olub. Əgər klassik modeldə tələbə əsasən öyrənən, əmək bazarına isə məzun olduqdan sonra daxil olan subyekt idisə, müasir modeldə tələbə eyni zamanda öyrənən və işləyən aktora çevrilir. Bu dəyişiklik təsadüfi deyil - rəqəmsal iqtisadiyyatın genişlənməsi, əmək bazarında təcrübəyə artan tələbat və sosial-iqtisadi təzyiqlər universitetlərin funksional rolunu yenidən müəyyənləşdirir.
Bu kontekstdə "işləyən tələbə modeli" istisna deyil, yeni norma kimi formalaşır və gələcəyin universitetinin institusional arxitekturasını müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilir.
Ənənəvi universitet modeli üç əsas fərziyyəyə əsaslanırdı:tələbə tam zamanlı öyrənir; bilik əsas kapitaldır və əmək bazarına keçid mərhələli baş verir. 
Bu model sənaye iqtisadiyyatının məntiqinə uyğun idi. Lakin bilik iqtisadiyyatı şəraitində bu fərziyyələr zəifləyir. Əmək bazarı sürətlənir, peşələr dəyişir, bacarıqların yararlılıq müddəti qısalır. Nəticədə universitetlə iş həyatı arasındakı sərhəd silinir.
İşləyən tələbə modeli yalnız maliyyə zərurəti ilə bağlı deyil. Bu model üç struktur xüsusiyyətlə səciyyələnir:
Erkən peşə sosiallaşması:  tələbə karyeraya təhsil müddətində daxil olur;
Öyrənmənin kontekstləşməsi:  bilik real iş mühitində formalaşır;
Fasiləsiz təhsil - diplom son mərhələ deyil, dövri prosesin hissəsidir. 
Bu yanaşma universiteti "təhsil verən təşkilat"dan "öyrənmə platforması"na çevirir.
İşləyən tələbə modelinin genişlənməsi universitetlərin struktur transformasiyasını tələb edir:
Çevik kurikulum: Modul sistem, mikrosertifikatlar və fərdiləşdirilmiş trayektoriyalar standart formaya çevrilir.
Dual arxitektura: Təhsil və iş paralel deyil, inteqrasiya olunmuş sistem kimi fəaliyyət göstərir.
Platforma universiteti: Universitet yalnız kampus deyil, rəqəmsal və sənaye tərəfdaşlıqları üzərində qurulan ekosistem olur.
Karyera mərkəzli idarəetmə: Akademik nəticə ilə yanaşı məşğulluq göstəriciləri əsas performans indikatoruna çevrilir.
İşləyən tələbə modelinin genişlənməsi nəticəsində təhsilin instrumental xarakter alması, elmi mühitin zəifləməsi, sosial bərabərsizliklərin artması və universitet missiyasının daralması kimi bir sıra strateji risklər meydana çıxır.
Əsas dilemma budur: universitet əmək bazarına uyğunlaşmalıdır, yoxsa onu formalaşdırmalıdır? Gələcəyin effektiv modeli bu iki funksiyanın balansını tələb edir.
İşləyən tələbə modeli pedaqoji yanaşmaları da dəyişdirərək problem əsaslı öyrənmənin tətbiqini genişləndirir, layihə və tədqiqat yönümlü kursların rolunu artırır, komanda əsaslı qiymətləndirmə mexanizmlərini önə çıxarır və bacarıq portfeli ilə kompetensiya əsaslı ölçmə sistemlərinin formalaşmasını sürətləndirir.Bu yanaşmada mühazirə mərkəzi rolunu itirir, öyrənmə isə fəaliyyət əsaslı prosesə çevrilir.
Gələcəyin universiteti yalnız institusional dəyişiklik deyil, siyasət məsələsidir. Dövlət səviyyəsində dual təhsil üçün normativ bazanın formalaşdırılması, tələbə məşğulluğuna dair statistik sistemin yaradılması və sosial müdafiə mexanizmlərinin gücləndirilməsi vacib olduğu kimi, universitet səviyyəsində də işləyən tələbə strategiyasının hazırlanması, sənaye tərəfdaşlıqlarının inkişafı, data əsaslı akademik idarəetmənin tətbiqi və tədqiqat fəaliyyətinin qorunması prioritet istiqamətlər kimi çıxış edir.
Gələcəyin universitetinin mərkəzində universitetin öyrənmə platformasına, tələbənin karyera aktoruna, diplomun dövri sertifikasiyaya, təhsilin isə fasiləsiz prosesə çevrilməsi konsepti dayanır və bu model ali təhsilin sosial müqaviləsini mahiyyət etibarilə yenidən formalaşdırır.
İşləyən tələbə modeli ali təhsilin böhranının göstəricisi deyil, transformasiyanın indikatorudur. Universitetlərin qarşısında duran əsas vəzifə bu prosesi idarə etməkdir. Əgər universitetlər uyğunlaşa bilsə, onlar əmək bazarının ardınca gedən qurum deyil, onu formalaşdıran institut olaraq qalacaqlar.
Gələcəyin universiteti tələbədən iş həyatını təxirə salmağı tələb etməyəcək. Əksinə, universitet karyeranın başladığı yerə çevriləcək. Bu dəyişiklik yalnız təşkilati yenilik deyil - ali təhsilin fəlsəfəsinin yenilənməsidir.

Zahid Məmmədov

İqtisad Elmləri Doktoru, Professor