İran dindarlarının Quzey Azərbaycanı ələ keçirmək planları

İran Islam Respublikasının Azərbaycana qarşı ərazi iddiları hər zaman olub və yaxın-uzaq tarix bunu bir daha sübut edir. Bu istiqamətdə araşdırma aparan dosent Zaur Əliyev deyir ki, İranın hətta Azərbaycan Cümhuriyyəti qurulanda ilk zamanlar diplomatik əlaqələr qurmaqdan çəkinməsi tarixi faktdır. Onun sözlərinə görə, bu barədə çox yazılıb. Lakin tarix elmində araşdırılmasına ehtiyac olunan  Azərbaycanı sovet dövründə İranın Quzeyə  olan ərazi iddiları və bunun 1978-ci ildə İranda başlanan inqilabdan sonra da davam etməsi prosesidir: "1947-ci ildən başlanaraq İranda yaşayan azərbaycanlılara qarşı təsirlərin fonunda ikiyə  bölünmüş   Azərbaycanın birləşməsi məsələsinin gündəmə sovetlər tərəfindən gətirilməsindən sonra başlandı və 1978-ci illərə qədər bu davam elədi. Bu illər ərzində fars, ingilis və digər Qərb dillərində haradasa 20 adda qəzet çapdan çıxmasına baxmayaraq, Azərbaycan dilində qəzetlərin nəşri tamamilə qadağan olunmuşdu. Ümumiyyətlə Azərbaycan dilinə qarşı olan münasibətin kökündə Azərbaycanın sovet  dönəmində   Cənubi Azərbaycan barədə düşüncə və münasibətlərin  ədəbi-elmi mühitdə və siyasi dairələrdə canlanması idi. 50-cı illərdə Azərbaycan-İran münasibətlərində soyuqluq yarandı. Pəhləvi İranda  Azərbaycan dilini sıxışdırdı.  Azərbaycanın sovet dönəmində  isə anti-islam, anti-İran təbliğatı gücləndi. İş o yerə gəlib çatdı ki, Şimalda yaşayan azərbaycanlılar Cənubdakı soydaşlarımızın təyziq və represiyyalara məruz qalmasından narahat olaraq Sovet rəhbərliyinə müraciət etmişdilər ki, onların taleyinə biganə qalmasınlar. Nəticə 1958-ci ilin 9 dekabrında SSRİ rəhbərliyi Tehranda səfiriliyin nəzdində "Azərbaycan məsələləri üzrə məsləhətçi" ştatı açmışdı". Zaur Əliyev bildirib ki, 1970-ci illərə qədər Şah rejiminin azərbaycanlılara qarşı savaşı Fransada hazırlanmaqda olan və İranda siyasi rejimi dəyişəcək qüvvələrin diqqətində idi və mənbələrə görə, həmin vaxt gizli fəaliyyət göstərən minə yaxın ibadət evi var idi və ziyarətçilərin təşrif aparması üçün 300-ə qədər müqəddəs ziyarətgah müəyyənləşdirilmişdi: "Azərbaycanlıları dini ziyarətgahlarda hazırlayan ruhani qismi Fransada məskunlaşan Xomeyninin tapşırığı ilə Şimalda yaşayan azərbaycanlıları da prosesə qoşub və sonradan buranı sovetlərdən alıb İrana birləşdirilməsi planın hazırlayırdılar. O dövrdə Fransa kəşfiyyatı Xomeynini məlumatlandırmışdı ki, Azərbaycanın Cənub rayonlarında və Bakı ətrafında, daha doğrusu, ölkənin əsasən şiələrin yaşadığı hissələrində Sovet rejiminə baxmayaraq dindarlıq daha çox idi. Azərbaycan DTK-sının sədri general Yusifzadə, xarici casusların sərhədlərimizi gizli keçməsini, həmçinin, gizli təriqətlərin və mürtəce müsəlman ruhanilərinin antisosial fəaliyyətinin İrandan Azərbaycana keçməsinə dair rəhbərliyi məlumatlandırmış idi. İrandan gizli yolla  Azərbaycana keçən qüvvələr Xomeyninin təbliğatını aparır və yaxın zamanda Şah rejiminin devrilməsindən sonra yeni dövlətdə hər iki Azərbaycanın birləşərək vahid İslam dövləti yaradacaqlarına dair dindar qismi inandırmağa çalışırdı. Fransa kəşfiyyatının Xomeyniyə təqdim etdiyi məlumatda yazılırdı " Sovet Azərbaycanında müsəlmanların oyanışı hiss edildi, bir növ kommunizm rejiminə qarşı qorxmamazlıq və cürət yarandı. Ateist kommunist rejiminin təzyiqləri altında, müsəlmanlar öz dini fəaliyyətlərini artırmağa başladılar." Sovet rəhbərliyi bunu görür və bunun qarşısının alınması üçün addımlar atmağa başladılar". Dosent deyib ki, Azərbaycanda Xomeyni kəşfiyyatının qarşısının alınması üçün ciddi adımlar atılmağa başlandı və əsas ideya xətti də İslam bayrağı altında Vahid Azərbaycan yox, Sovet bayrağı altında Vahid Azərbaycan ideyaları təbliğ edilməyə başlandı: "Sovet hakimiyyəti orqanları İran təbliğatının yaratdığı təhlükəni dərk edir və buna görə İranda yayımlanan televiziya və radioların Azərbaycanda dinlənilməsinin qarşısını almağa çalışırdılar. Sovet ideoloqları İranın Azərbaycana təsirini azaltmaq və eyni zamanda, məqsədli təbliğatın qarşısını almaq üçün düşünülmüş Vahid Azərbaycanın ancaq kommunist ideyaları altında daha azad və güclü olacağını yaymağa başladılar. Sovet Azərbaycanın içində artıq dindarlar arasında ikitirəlik yaranmağa başladı-Fransadan Xomeyni tərəfindən təbliğ edilən İslam dövləti, yoxsa Sovet Vahid Azərbaycanı arasında qalan dindarlara qarşı Sovet KQB-si amansız cəzalar verirdilər.  Təbrizdə dini başçı Şəriətmədarinin xeyir-duası ilə Sovet Azərbaycanına gizli yollarla keçərək dindarlar arasında iş aparan İran agentlərinə qarşı mübarizə o həddə çatmışdı ki, sovet kəşfiyyatı əks cavab olaraq Təbrizdə mərkəzlər açmağa başlamış, Türkmənçay müqaviləsinin müddətinin bitməsi və iki Azərbaycanın vahid halda birləşməsinin ancaq sovetlər vasitəsilə mümkün olması təbliğatını gücləndirmişdilər. Sovetlərin aktivləşməsini görən Fransa yetişdirdiyi Xomeyninin Tehrana qayıtması prosesini sürətləndirdi və 1979-cu ildə Xomeyni Air Fransa hava yollarına məxsus təyyarədə fransız kəşfiyyatının mühafizəsi altında İrana geri qayıtdı,  İranda hakimiyyətə gələn dindarların ABŞ və SSRİ-yə nifrəti özünü ilk illər özünü göstərdi. Lakin sonradan Sovet kəşfiyyatı Xomeyni ilə dil tapa bildi və onun agentləri Quzey   Azərbaycandan geri çağrıldı və sovetlər də qarşılıq olaraq Vahid Azərbaycan ideyasından imtina etdilər. Beləcə ikiyə bölünmüş  Azərbaycanın taleyi yenidən böyük güclərin razılaşmasından sonra kənara atıldı".

Süleyman