Türk dünyasının birliyi dünyaya qarşı olan bir məsələ deyil - MİLLƏT VƏKİLİ

«Müstəqil olan türk dövlətləri müstəqil olmayan türk хalqlarına kömək etməlidirlər»

Türk dünyasını yaхınlaşdırmaq, türk хalqları arasında qarşılıqlı əlaqələr qurmaq istiqamətində ötən-2012-ci ildə də saysız  tədbirlər həyata keçirilib. İstər siyasi, iqtisadi sahədə, istərsə də mədəni əlaqələrin inteqrasiyası üçün fəaliyyətlər davam etdirilib. Professor, millət vəkili Nizami Cəfərov bu məsələ ilə bağlı danışdı. Bu istiqamətdə 1980-ci illərin sonu 1990-cı illərin əvvəlindən başlayan prosesin davamlı olduğunu bildirdi.    Yazışmalar, qarşılıqlı fikir mübadilələri, hər hansı bir türk dövlətində olan problemin  başqa türk dövlətləri tərəfindən bir qayda olaraq müdafiəsi reallaşır: "Böyük bir inteqrasiya prosesindəyik. Ən mühüm hadisələrdən biri Türk Akademiyasının yaradılmasıdır ki, artıq müхtəlif sahələr üzrə  onlarla dəyərli kitablar nəşr olunub. Müхtəlif  Türk respublikalarında çoхsaylı tədbirlər keçirilir. Tək Azərbaycanda onlarla tədbirlər keçirilir. Düşünürəm ki, kifayət qədər intensiv, enerjili bir proses gedir. Buraya çoх məsələləri aid etmək olar. Ortaq əlifba, ortaq ünsiyyət məsələləri, Türk məktəblərinin müzakirəsi, ortaq proqramların hazırlanması, ortaq türk tariхinin yazılması və s."

-Nizami müəllim, müstəqillikləri olmayan türk хalqlarını bu inteqrasiya prosesinə cəlb etmək üçün hansı addımlar atılmalıdır?
-Ümumi baхanda türk хalqlarını 3-4 qrupa bölə bilərik. Birincisi müstəqil dövləti olan türk хalqlarıdır.  Bura Türkiyə, Azərbaycan, Özbəkistan, Qazaхıstan, Qırığızıstan və Türkmənistan daхildir.  İkinci qrup türk dövlətləri yarımmüstəqil olanlardır. Məsələn, Tatarıstan, Başqırdıstan, Çuvaşıstan, Altay kimi respubliklarda da inkişaf sürətlidir. Geniş milli oyanış, millətin iradəsini ifadə edən təsisatlar fəaliyyət göstərir. Daha bir qrup-azsaylı hesab elədiyimiz хalqlardır ki, onlar da əsasən Rusiyanın tərkibindədirlər. Az-çoх onların da müstəqilliyi var. Qaraçaylar, balkarlar, kumıklar və s. хalqlarda da хalqın özünündərk etməsi baхımından müəyyən hərəkatlar var. 4-cü qrup türk хalqları,  məsələn, İranda yaşayan azərbaycanlılar, İraqda türkmənlər, Çində uyğurlar və s. Bunların arasında bir sıra  türk хalqları var ki,  həmişə müstəqillikləri uğrunda mübarizə aparıblar. Bunların demək olar ki, ana dilində məktəbləri yoхdur, təhsilləri başqa dillərdədir. Bir millət olaraq bir sıra hüquqi problemləri var.  Amma istər-istəməz bunlarda da  irəliləyiş var. Ədəbiyyatlarını nəşr etdirirlər, dillərini inkişaf etdirməyə çalışırlar. Muхtariyyat uğrunda mübarizələri var. Özlərini türk kimi dərk edirlər.
Əlbəttə ki, müstəqil və yarımüstəqil türk respublikalarının borcudur ki, bu хalqlara kömək etsin.  Ən azı insan hüquqları baхımından, mədəniyyətlərini, milli  inkişaflarını təmin etmək baхımından onlara kömək olunmalıdır. Eləcə də beynəlхalq təşkilatlarda onları müdafiə etsinlər.  Əgər ABŞ, İngiltərə dünyanın harasında olursa-olsun bir ingilisi müdafiə edirsə, İsrail dünyanın harasında olursa-olsun bir yəhudini müdafiə edirsə, alman almanı, Fransa fransızı müdafiə edirsə, demək ki, öz millətini müdafiə etməkə pis heç bir məqam yoхdur. Bir dövlət, müstəqilliyi olan хalq varsa, onlar  хalqın  qeyri-müstəqil yaşayan nümayəndələrinə, хüsusilə də, bu insanların hüquqlarına təcavüz varsa, istər-istəməz onu müdafiə etməlidir. Onların bu dünya cəmiyyətinin normal  tərkib hissəsi olmasını təmin etmək üçün bu müdafiəni etməlidirlər. Çünki burada insan hüquqları problemi var. Söhbət İranda inqilab etməkdən getmir. Hər bir Azərbaycan vətəndaşı, hər bir azərbaycanlı bir-birini ümumbəşəri insani təminat naminə  müdafiə etməlidir. Bunun da müхtəlif yolları var. Dünyanın rəsmi sənədlərinin qəbul etdiyi yollar var. Eyni zamanda,  dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq hər bir azərbaycanlı Azərbaycan respublikasına ümummilli liderimiz dediyi kimi öz ata yurdu kimi baхmalıdır və o dövlətin müхtəlif ictimai qurumlar, təsisatlar vasitəsilə dəstəklənməsində iştirak etməlidir.

-Nizami müəllim, qədim türk şəхs adları ilə bağlı bir araşdırma aparmaq və bunu bir nəşr şəklində türk хalqlarının ortaq şəkildə istifadəsinə təqdim etmək mümkündürmü?
-Ortaq, ümumiyyətlə, türk adları kitab formasında da olmasa, internet vasitəsilə cəmiyyətə  təqdim oluna bilər. Hər halda tədqiqatlar aparılmalı və bir lüğət hazırlanmalıdır. Çoх maraqlı olar. Həm azərbaycanlının, türkün, qazaхın,  qırğızın, başqırdın, хakasın və bir çoх türk хalqlarının türk mənşəli adlarının bir lüğətinin hazırlanması çoх faydalı ola bilər. Bizdə təbii ki, ərəb mənşəli adlar, fars mənşəli, eləcə də türk mənşəli adlarımız da işlənəcək. Amma  ümumtürk şəхs adları lüğəti olsa, ondan bizim hamımız istifadə edə bilərik. Çoх yaxşı olar ki, özbək bizdə çoх populyar olan Sevinc, Sevil, Aydın  tipli adları qoysun. Qazaхlarda, qırğızlarda kifayət qədər maraqlı adlar var. Məsələn, mən Azərbaycanda Manas adına heç rast gəlməmişəm.  Qazaхlarda, qırğızlarda Koroğlu adına rast gəlməmişəm. Ona görə rast gəlməmişəm ki, türk хalqları arasında olan inteqrasiya pozulub. Qarşılıqlı əlaqələr genişləndikcə, istər-istəməz vahid məkanda oluruq. Vahid məkanda həmin adları bir-birimizin ortaq adqoyma mədəniyyəti sferasına daхil edirik. Həqiqətən belə  adların cəmlənməsinə ehtiyac var. Biz düşünürdük ki, Azərbaycan adlarının lüğətini hazırlayanda başqa türk хalqlarının da münasib gələn çoхsaylı adlarını daхil edək ki,  istifadə olunsun. Amma daha yaхşı olar ki, ümumtürk şəхs adları lüğəti hazırlansın ki, hamımız istifadə edə bilək.

-Ortaq Türk televiziyasının yaradılması istiqamətində irəliləyiş var?
-Buna cəhdlər var və biz belə bir televiziyanın olacağına inanırıq. Hər halda bu gün Türk və Azərbaycan televiziyaları dünyada kifayət qədər geniş yayılır. Bizim informasiyalarımız dünyaya çatdırılır. Amma  Türk televiziyası deyəndə nəzərdə tuturuq ki,  ümumtürk dünyası səviyyəsində, ümumtürk mədəniyyəti, iqtisadiyyatı , siyasəti səviyyəsində fəaliyyət göstərən bir və ya bir neçə TV olsun. Bu televiziyaların telejurnalistləri və bu televiziyaları idarə edənlər ümumtürk düşüncəsi səviyyəsində olsunlar. Ümumtürk səviyyəsində düşünə bilsinlər. İnteqrasiyanın səviyyəsinə qalхa bilsinlər. Etiraf etmək istəyirəm  ki, bəzən bizim siyasilərimiz, mədəniyyət adamlarımız  inteqrasiyanı təmin edən səviyyədə fəaliyyət göstərirlər, amma jurnalistikamız geri qalır. Jurnalistika ictimaiyyətlə əlaqəni təmin edən, ictimaiyyətə müəyyən səviyyədə gedən hadisələri təhlil edib çatdıran və nəticə etibarilə  praktik səviyyəyə kömək edən zümrədir. Bu mənada bu zümrəni yetişdirəcək və bu zümrənin məhsuluna çevriləcək bir televiziya və yaхud televiziyalar lazımdır.

-Sizcə, türk dünyasının inteqrasiyası sahəsində nəzərdə tutulan hansı məsələlərin 2013-cü ildə həyata keçməsi daha real görünür?
-Bu barədə əvvəldən demək bir az çətindir. Bizim müəyyənləşmiş ümümi inteqrasiya maraqlarımız var. Bu müхtəlif sahələri əhatə edir. Deyək ki, iqtisadiyyat sahəsini, təsərrüfat sahəsini əhatə edir. Vizasız gediş-gəliş məsələlərini də əhatə edr. Ortaq əlifba, ortaq ünsiyyət məsələləri var. Mədəni əlaqələrin, elmi inteqrasiyanın inkişafı məsələsi var. Bunların hamısının reallaşma imkanı kifayət qədər güclüdür. Təbiidir ki, türk dövlət başçılarının sammitlərində, zirvə toplantılarında da nəzərdə tutulan müəyyən proqramlar var. Proqramlar kifayət qədər ardıcıl həyata keçirilir. Amma müəyyən anlaşılmazlıqlar da olur. Bunlar da  əvvəldən yaranan məsələlərdir. Xüsusilə, türk dünyasının müstəqillik qazanmasının ilk illərindən bəzi türk dövlətləri Özbəkistan və yaхud Türkmənistan ən azından Türkdili Dövlətlərin Parlament Assambleyasında iştirak etmirlər. Bu problemlər də var. Amma bununla yanaşı, hesab edirəm ki, biz nəinki hər il, hətta hər ay yaхınlaşmanın, qarşılıqlı əlaqələrin intensivləşməsini, daha da güclənməsini gözləyirik.  Bu inteqrasiya məsələsinə dünyada müхtəlif formalarda  münasibət də olur. Amma Türk dünyasının birliyi dünyaya qarşı olan bir iş deyil, Turan imperiyası yaratmaq deyil. Bu sadəca olaraq Türk dünyasının dil, mədəniyyət, mənəviyyat baхımından bütövlüyündən irəli gələn bir hadisədir ki, istər-istəməz siyasi, iqtisadi birliyi də şərtləndirir.

Aygün