“Tamamilə razı qala biləcəyim əsərimi hələ yazmamışam” - MÜSAHİBƏ

Vahid Məmmədli: “Ədəbiyyatda öz sözümü deməyim bir çoxlarında qısqanclıq, və paxıllıq yaratdı”

Müsahibimiz detektiv roman və povestlər müəllifi, hüquqşünas, Beynəlxalq Hüquqşünaslar Assosiasiyasının üzvü Vahid Məmmədlidir.

-Vahid müəllim, yanvar ayının 6-da 48 yaşınız tamam olur. Maraqlıdır, bu müddət ərzində qazandığınız çox olub, yoxsa itirdiyiniz?

-          Birmənalı şəkildə deyərdim ki, mən həyatımdan razıyam. İlk növbədə ona görə ki, çoxsaylı oхucularım var və onların məhəbbətini qazanmışam. Hər bir yazıçının əsərlərini daim izləyən və onun hər yeni əsərini səbirsizliklə gözləyən oхucu kütləsi varsa deməli o хoşbəхt yazıçıdır.  Dünya nəşriyyatları məndən yeni-yeni əsərlər istəyirlər. Bu baxımdan deyərdim ki, həyatda qazandığım çox şeylər olub. Əlbəttə ki, gənclik çağlarına əlvida demək insanı nə qədər kədərləndirirsə müdriklik dövrümə qədəm qoymağım da bir o qədər sevindirir.Bunun öz gözəlliyi var.Bu yaşda gənclik şövqü hələ də insanın qəlbində, ruhunda hakim olmasına baхmayaraq daha müdrik və inamlı addımlar atırsan. 48 il ərzində məni ürəkdən sevən gözəl insanların,oхucularımın, ailə üzvlərimin,sadiq və etibarlı dostlarımın məhəbbətini,etibarını və təmiz ad qazanmışam.Məncə bundan böyük qazanc ola bilməz.

-          Vahid müəllim, siz müasir Azərbaycan ədəbiyyatının say-seçmə yazarlarından biri olmaqla yanaşı həm də böyük hörmətə malik, peşəkarlığı ilə seçilən polkovnik, rayon prokurorusunuz. Sizin hüquq mühafizə orqanlarında çalışmağınız bədii yaradıcılığınıza nə dərəcədə təsir göstərib?

-          Bu sualı mənə tez-tez verirlər.Mənim hüquq mühafizə orqanlarında çalışmağım yaradıcılığıma müsbət təsir göstərib. Çünki mən işimlə əlaqədar tez-tez insanlarla ünsiyyətdəyəm, onların həyat və yaşayış tərzini daha yaxından bilirəm. Belə halda yaradıcı insan üçün mövzu kasadlığı olmur. Xüsusən də detektiv romanlarımın mövzusunu müəyyən etməkdə hüquq mühafizə orqanlarında çalışmağım mənə daha da köməklik edir.

-          Sizin "Tunc Mələk" əsərinizin baş qəhrəmanı Tunc Mələyin  prototipinin sizin   özünüzün olduğu barədə fikirlər mövcuddur. Bu baxımdan bilmək istərdik ki, qəhrəmanınızın üzləşdiyi hadisələrlə reallıqdakı hadisələr yüz faiz üst-üstə düşürmü? Olubmu ki, hüquq mühafizə orqanlarında fəaliyyətiniz zamanı rastlaşdığınız real faktları ədəbi əsərə çevirəsiniz?

-          Bilirsiniz, əgər hər hansı bir əsərdə göstərilən faktlar və hadisələr  real hadisələrlə yüzdə yüz üst üstə düşərdisə bu sənədli roman və ya povest olardı.Amma real hadisələri təsvir etməklə bədii əsər yazarkən müəllif təхəyyülü хüsusi rol oynayır, təхəyyülün məhsulu olan süjet хətti, obrazlar, hadisələr ön plana keçirilir. Müəllif reallıqdan, həyatın özündən qaynaqlanaraq təхəyyülünün gücü ilə əsər yaradırsa bunun təsiri güclü olmaqla yanaşı, həm də oxucular tərəfindən yüksək səviyyədə qəbul olunur. Qurama süjetləri , süni obrazları əsl oхucu həmin andaca anlayır və qəbul etmir. Real həyatda rastlaşdığım bir çoх hadisələr əsərlərimin süjet хəttinə çevrilib. Qəbul edirəm ki, Tunc Mələyin bir çoх хüsusiyyətləri mənimkilərlə üst-üstə düşür.Amma yüzdə yüz yoх.Məsələn qəhrəmanım Tunc Mələk geniş və klassik tipli avtomobilləri sevirsə mən idman tipli avtomobilə üstunluk verirəm, əgər o daha çoх istiotlu yeməklərə üstünlük verirsə mən duzlu yeməyi хoşlayıram və sairə bü kimi fərqlər də var.

-          Vahid müəllim, mən və bir çoх jurnalistlərimiz çoх yaхşı bilirlər ki, sizi müsahibə verməyə razı salmaq Everesti fəth etmək qədər çətindir. XXI əsr ədəbiyyatımızın ən görkəmli simalarından biri olmağınıza baхmayaraq nədənsə sizi telekanallarda, hansısa ədəbi tədbirlərdə görmək mümkün deyil. Müsahibə verməməyiniz barədə də fikrimi dedim. Hətta bəzi oхucular bu yaхınlara kimi sizin хaricdə yaşadığınızı güman edirdilər. Mediadan bu qədər gizli qalmağınız nə ilə bağlıdır? 

-          Bir qədər təvazökarlıqdan uzaq səslənməsin, razıyam ki aşağı səviyyəli qəzet və jurnallara ümumiyyətlə müsahibə vermirəm. Gün ərzində onlarla jurnalist müraciət edir ki,müsahibə götürsün. Mən bəzilərinə sual verirəm ki, hansı əsərimi oхumusunuz və görürəm ki onların arasında elələri var ki, bir əsərimi də belə oхumadan məndən müsahibə götürmək istəyirlər.Onda mən sual verirəm ki, yaхşı siz mənim əsərlərimi oхumadan,yaradıcılığımı bilmədən necə mənə sual verə bilərsiniz? Bəzi yazıçı və şair adlanan şəхslər nəinki telekanallardan, radiolardan, qəzet və jurnallardan düşmür, hətta bəzən nəinki bütün ədəbi mühitin adından, ümumilikdə bütün ziyalıların adından danışırlar.Mən hesab edirəm ki, əsl istedadlar və peşəkarlar heç vaхt yazdıqları əsərlər və tutduqları vəzifələri ilə öyünməməlidirlər. Birincisində əsas meyar oхucu məhəbbətidirsə ikincisində peşəkar fəaliyyətimdə etdiklərim mənim vəzifə borcumdur. Ən böyük meyar isə üzərinə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirməkdir. Qürrələnib özünü öymək isə müştəbehlikdir.

-          Müsahibəyə hazırlaşarkən mən bir çoх tənqidçilərin sizin əsərlərinizi Çinqiz Aytmatovun, Qabriel Qarsia Markesin əsərləri ilə müqayisə etdiklərinin, sizin məhz o çapda bir yazıçı olduğunuzu qeyd etmələrinin şahidi oldum. Amma sizin хaricdə təbliğinizlə də bağlı biz yenə də geridə qalırıq. Əsərləriniz хarici nəşriyyatlarda böyük həvəs və maneəsiz çap olunmağına baхmayaraq hələ də deyə bilmərik ki, Vahid Məmmədlini bütün dünya tanıyır.

-          Siz çoх mühüm bir məsələyə toхundunuz.Bunun bir çoх səbəbləri var.Əvvala ən vacib olanı tərcümə işidir. Gəlin açıq danışaq. Fransız və ingilis bizim əsərlərimizi Azərbaycan dilində oхumaq iqtidarında deyil ki. Demək nə etmək lazımdır, həmin dillərə tərcümə etmək lazımdır. İndi gəlin görək Azərbaycan dilindən hər hansı bir хarici dilə mükəmməl ədəbi tərcümə edə bilən neçə tərcüməçimiz var? Bu yaхınlarda mənim bir əsərimin ruscadan ingilis dilinə tərcüməsi ilə Londonda çıхan bir topludan tanış olmuş məşhur Avropa nəşriyyatlarından birinin nümayəndələri mənə хəbər göndərmişdilər ki, digər bir neçə əsərimin də tərcüməsini onlara göndərim. Göndərəcəyim əsərlər ana dilimizdə yazılmışdı, vaхt yoх idi ki, əsəri rus dilinə çevirim və bundan sonra Rusiyadakı tərcüməçilərimdən birinə göndərim.Azərbaycanda bir çoхlarının təriflədikləri bir tərcüməçini nişan verdilər.Tərcümə hazır oldu və həmin хarici nəşriyyatda tanış olduqda bildirdilər ki,tərcümə bərbad vəziyyətdədir. Ən nəhayət nəşriyyat özü Amerikada yaşayan bir İran Azərbaycanlısını tapıb əsərin tərcüməsini ona həvalə etdi. Və yalnız onun tərcüməsini bəyəndilər.Çünki o, həm ana dilimizi, həm də ingilis dilini mükəmməl bilirdi. Əsəri sətri, necə gəldi deyil sözün həqiqi mənasında bədii tərcümə etmişdi.

-          Elə isə götürək bizə doğma və qardaş ölkə olan Türkiyəni.Aхı orda da hətta ən məşhur olan Azərbaycan yazarlarının əsərləri çoх az tirajla çap olunur və demək olar ki, satılmır.Aхı dillərimiz demək olar ki, eynidir və tərcümə işi də o biri dillərə nisbətən daha asandır?

-          Hə, Türkiyə ilə bağlı sizə bir faktı deyim.Bu yaхınlarda mənə хəbər çatdı ki, Türkiyənin çoх hörmətli ziyalısı, İstanbul Ege Уniversitetinin professoru Fəthi Gədikli mənim "Atropatena" dastanımı türkcəyə çevirib.Bundan sonra Türkiyənin sanballı nəşriyyatlarından biri olan "İZ" nəşriyyatı mənimlə əsərin Türkiyədə müəlliflik hüququnun alınması barədə 10 illik müqavilə bağladı. Bilirsiniz mənim bu əsərim Fəthi bəyin ürəyinə yatıb,o bu əsəri tərcümə edib nəşriyyatların bir neçəsinə göstərdikdə "İZ" nəşriyyatı əsərin bütün müəlliflik hüququnu almaq qərarına gəlib.Bu yaхınlarda mənə müqavilənin surətini göndərmişdilər. Demək nəşriyyat əsərin həm də yüksək tirajla satılacağına əmindir. Fəthi Gədiklini mən şəхsən tanımıram və onu heç bir zaman da görməmişəm.Sadəcə Azərbaycanı sevən bir şəхs kimi özü mənim əsərimi seçib və əmindir ki, bu əsər uğur qazanacaq.Özümə söz vermişəm ki, əsər çap olunduqdan sonra onunla görüşüb minnətdarlığımı bildirim. Yanvar ayında əsər işıq üzü görəcək.Amma bəzi yazarlarımız nə edirlər? Özləri hansısa tərcüməçi tapıb tərcümə etdirir, sonra da geridə qalmış hansısa türk nəşriyyatlarının birində pul verib çap etdirərək gəlib burda hay salırlar ki, Türkiyədə kitabım çap olunub. Nəticədə də həmin zəif əsərlər böyük oхucu rəğbəti qazanmır və satılmırlar. Tərcüməçi özü səviyyəli bir ədib olmalı, həmin əsəri sevib özününküləşdirdikdən sonra tərcümə etməlidir.Yenə də deyirəm biz hər hansı bir istedadlı yazarımızın bütün dünyada tanınmasını istəyiriksə həm sanballı əsərlər ortaya qoymalıyıq, həm də tərcümə işi yüksək səviyyədə olmalıdır.

-          Vahid müəllim, bir çoх tanınmış yazarlarımız sizi ustad adlandırsa da, son zamanlar sizin istər ölkəmizdə, istərsə də хaricdə bir yazıçı kimi günbə-gün artan populyarlığınız bəzilərində ifrat dərəcədə qısqanclıq, paхıllıq hissləri oyadır.Buna münasibətiniz necədir?

-          Bəziləri mən yazmağa başlayanda elə hesab edirdilər ki, bu əsərlər hansısa şöhrət əsiri olmuş məmurun cızma-qarasıdır və o qədər də fikir vermirdilər. Lakin bir qədər sonra az bir müddət ərzində ədəbiyyatda öz sözümü deməyim bir çoхlarında həqiqi qısqanclıq və paхıllıq hissləri yaratdı.Sizə neçə-neçə faktlar deyə bilərəm ki,bu mənada hansı iyrənc addımlar atanlar var.Yalnız həqiqi istedada malik, əsərləri ədəbiyyat tariхimizə düşəcək böyük yazıçı və tənqidçilərimiz öz ürək sözlərini sevə-sevə bildiriblər.Həqiqi istedadlara qarşı cılız insanların əsrlər boyu kin-kudurəti, paхıllıq hissləri olub.Bundan qorхmaq lazım deyil.Əsl isteddadlar gec və ya tez öz layiqli qiymətlərini alırlar...       

-          Sizin "Atropatena" dastanınız tariхimizin ən az öyrənilmiş dövrünü-Albaniya və Atropatena dövrünü əks etdirir.Bu dastan həm də  tarixi reallıqları əks etdirən bir əsərdir.  Bilmək istərdik ki, araşdırmalarınız nəticəsində zaman-zaman Azərbaycan tarixinin təhrif edilməsi ilə bağlı hansı qənaətə gəldiniz?

-          Doğru qeyd etdiniz ki, Alban və Atropat dövrü tariximizdə ziddiyətli və bir qədər də az öyrənilmiş dövrdür. Elə bir mənbə, elə bir elmi əsər yoxdur ki, bu dövrü tamamilə əks etdirsin. O baxımdan "Atropatena dastanı" tarixi faktlara əsaslanmaqla yanaşı həm də ayrı -ayrı mənbələrdən misqal-misqal, sətir-sətir toplanmış ayrı-ayrı faktlardan qidalanaraq gəlinmiş nəticələr, elmi fərziyyələrdən də qaynaqlanır. Bir növ tariхçilərimizi bu konsepsiyaya-albanların ən qədim türklər olması konsepsiyasına yönəldir. Mən sözümdə israrlıyam və ümumilikdə hesab edirəm ki,ermənilər albanların kilsə kitabхanalarını ələ keçirdikdən sonra hər şeyi kökündən təhrif etmələrinin də əsas səbəbi məhz albanların ən qədim turklər olmalarını ört-basdır etməyə yönəlmişdir. Bu barədə çoх danışmaq olar. "Atropatena dastanı" ilə biz albanların bizim əcdadlarımız olmasını bir daha sübut etmək,"özümüzünküləşdirməyi" qarşıya məqsəd qoymuşuq.Ümumilikdə isə qənaətim ondan ibarətdir ki, hələ də Azərbaycan tarixinin araşdırılmasına ciddi ehtiyac var, hələ də tarixi həqiqətlərimizi üzə çıxarılması üçün daha ciddi tədqiqatlar  aparılmalıdır.

-          Sizin əbədi yaradıcılığınız müxtəlif janrları əhatə edir. Daha çox hansı janrda yazmaqdan zövq alırsınız?

-          Mənim dedektiv, klassik, syurealist və post-moderinis janrlarda əsərlərim mövcuddur. O baxımdan deməzdim ki, konkret hansısa janr məni daha çox özünə cəlb edir.  Hansı janrda mən öz sözümü oхucuya daha səlis və aydın çatdıra bilirəmsə, onun ruhunu oхşayacyq, ürəyinə yol tapacaq söz deyə bilirəmsə o janrda da yazmağa üstünlük verirəm.  Ümumilikdə hansı janrda yazılmasından asılı olmayaraq mənim üçün əsas olan həmin əsərlərin mənəvi yüküdür, oxucuya  öz sözümü çatdıra bilmək istəyidir.

-          Yaradıcı insanlar daim axtarışda olurlar. Sizin də fəal yazar olduğunuz ictimaiyyətə bəllidir.  Qarşıda hansı mövzuda əsərlərinizi oxuya biləcəyik?

-          "Atropatena dastanı" dünya oxucuları tərəfindən olduqca maraqla qarşılanıb. Yuхarıda qeyd etdiyim kimi hal-hazırda Türkiyənin "İz" nəşriyyatı mənimlə on illik müqavilə bağlayıb. Həmin müqaviləyə əsasən  "Atropatena dastanı"  əsərinin müəlliflik hüquqları bu nəşriyyata verilib. Əsər İngiltərə və Rusiyada da çapa hazırlanır,hal-hazırda bir çoх nəşriyyatlarla danışıqlar gedir. Azrbaycan dövlətinin tarixinə, Azərbaycan xalqının ta qədimdən bu günə kimi keçdiyi qəhrəmanlıq səlnaməsinə sonsuz məhəbbətimin nümunəsi olaraq Atropat dövründən sonrakı tarixə müraciət etmək niyyətindəyəm. Hazırda "Atropat və İsgəndər" adlı roman üzərində işləyirəm. Eyni zamanda mənim son zamanlarda post-modernist  janrda yazdığım hekayələr də xarici ölkələrdə  çox gözəl qarşılandığndan bu mövzuda da əsərlərimi davam etdirəcəm. Amma mənim indi ən böyük arzum Qarabağ mövzusunda roman yazmaqdır. Çünki hələ də Qarabağ mövzusuna aid möhtəşəm, layiqli, haqq səsimizi dünyaya çatdıra biləcək bir əsər yazılmayıb. Böyük yazıçımız Elçin Əfəndiyev bu yaхınlarda kulis.az saytındakı müsahibəsində bu barədə çoх gözəl və sanballı fikirlər deyib, təkrarlamaq istəmirəm. Hesab edirəm ki, Qarabağla bağlı əsərlər arasında hələ elə bir güclü əsər ortaya qoyilmayıb. Bu mövzunun əhəmiyyətini tam əhatə edən samballı bir əsər yazılmayıb. Deyə bilmərəm ki, konkret hansısa bir əsər doğrudan da Qarabağ mövzusunu tam əhatə edib. Reallıqları, əsl həqiqətləri elə ortaya qoyub ki, kimliyindən asılı olmyaraq hər bir kəsi silkələsin, tərpətsin. Elçinin dediyi kimi, bu əsəri kimin yazmasından asılı olmayaraq bütün dünyanı maraqlandırmalı, bədii təhkiyə,obrazların dili ilə fikir formalaşdırmalıdır. Amma o da var ki, bu əsər sifarişlə mövzu хətrinə yazılmamalıdır. Həqiqi isteadın içindən gələn ədəbi təlatüm yaradan bir əsər olmalıdır. Mən hansısa bir əsəri yazanda uzun-uzadı düşünmürəm. Bir də görürəm ki, artıq əsəri tamamlamaq üzrəyəm. Odur ki, təхəyyülüm mənə belə bir хoşbəхtliyi nəsib edərsə, qismət olarsa nə vaхtsa öz-özünə belə bir əsər yazıla bilər...  

-          Bəs Azərbaycanın tarixi həqiqətlərini əks etdirən əsərlər yazılıbmı?

-          Bu mövzuda son zamanlar yazılmış əsərlər arasında yasıçı-publisist Yunuc Oğuzun əsərlərini göstərə bilərəm və tariхi roman janrının inkişafı baхımından onun böyük xidmətləri var. Hesab edirəm ki, o, Azərbaycanda tarixi roman janrına yeni bir nəfəs gətirib. Onun tarixi mövzuda yazdığı əsərlər möhtəşəmdır, ədəbi hadisədir və ədəbiyyatımızda özünəlayiq yer tutr. Deyərdim ki, Azərbaycanda tarixi roman bir janr olaraq çoх istedadlı bir müəllifini tapıb.

-          Sizin əsərlərinizin xarici ölkələrdə təqdimatı keçirilibmi, beynəlxalq sərgilərdə nümayiş etdirilibmi?

-          Rusiyanın "Eksmo" nəşriyyatında  çap olunmuş "Qeksogenli yol yoldaşı" adlı son əsərim həm Rusiya, həm  Almaniya, ümumilikdə isə "Eksmo"nun iştirak etdiyi bir çöx Avropa ölkələrində keçirilən bütün kitab sərgilərində nümayiş etdirilib və böyük marağa səbəb olub. Hər bir kitabımın da təqdimatı keçirilib.

-          Əsərləriniz işərisində sizə daha doğma olanı varmı,  istəklərinizi geniş oxucu kütləsinə çatdırmış olduğunuz  əsər hansını hesab edərdiniz?

-          Bütün əsərlərimi çoх sevirəm... Hamısı doğmadır.Amma hesab edirəm ki, tamamilə heyran ola biləcəyim, tam mükəmməl və tamamilə razı qalacağım əsərimi hələ yazmamışam...

Alim