Qlobal ərzaq böhranı qaçılmazdır?
Azərbaycanda qiymət artımının davam edəcəyi gözlənilir
Dünya bazarında ərzaq bahalaşması davam edir. Qlobal ərzaq böhranı, daxili təklifi artırmaq və qiymətləri azaltmaq məqsədi ilə ölkələr tərəfindən qoyulan ərzaq ticarətinə məhdudiyyətlərin sayının artması diqqət çəkir. 2022-ci il noyabrın 7-nə olan məlumata görə, 20 ölkə 24 ərzaq növü ixracına qadağa, səkkiz ölkə isə ixracı məhdudlaşdıran 12 tədbir həyata keçirib. Dünya bazarında ərzağın bahalaşması davam edir. Belə ki, ərzaq qiymətlərinin inflyasiyası bütün dünyada yüksək olaraq qalır. 2022-ci ilin iyul-oktyabr ayları üzrə məlumatlar, demək olar ki, bütün aşağı və orta gəlirli ölkələrdə yüksək inflyasiyanın olduğunu göstərir; Dünya Bankının son məlumatlarına əsasən, aşağı gəlirli ölkələrin 83,3%-i, aşağı-orta gəlirli ölkələrin 90,7%-i və yuxarı-orta gəlirli ölkələrin 95%-i inflyasiya səviyyəsini 5%-dən yuxarı qeydə alıb, bir çoxunda ikirəqəmli inflyasiya müşahidə olunur. Ərzaq qiymətləri inflyasiyası yüksək olan yüksək gəlirli ölkələrin payı 86,8%-ə yüksəlib. Yəni inkişaf etmiş ölkələrdə qiymətlər daha çox bahalaşır.
İqtisadçı alim, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Mahir Zeynalov qeyd edib ki, ən zəruri kənd təsərrüfatı məhsullarından olan taxılın bahalaşması prosesi də davam edir. Son 2 həftədə taxıl indeksi 2% yüksəlib. Buğda və qarğıdalının qiymətləri 2021-ci ilin yanvar ayı ilə müqayisədə müvafiq olaraq illik 25% və 29% baha olub. Düyünün qiymətləri illik müqayisədə 10% yüksək, lakin 2021-ci ilin yanvar ayı ilə müqayisədə 14% aşağı olub. Dünya Bankının proqnozlarına görə, 2022-ci ildəki 18% artımdan sonra ərzaq qiymətləri indeksinin 2023-cü ildə 6% azalacağı və 2024-cü ildə isə stabilləşəcəyi gözlənilir: "Qlobal ərzaq qiymətlərinin aprel ayından ən yüksək həddə çatmasından sonra aşağı düşməsinə baxmayaraq, bir çox risklər qiymətlərdə azalma tendensiyasını təhdid edir. Məsələn, Rusiya və ya Ukraynadan ixracda gələcək fasilələr və enerji qiymətlərinin daha da artması taxıl və neftinin qiymətlərinə təzyiq göstərə bilər. İnflyasiya və faiz dərəcələrinin artması həm də əmtəə qiymətləri üçün risklər yaradır və əmtəələrin istehsalı, saxlanması və daşınması üçün istifadə olunan əmək və materialların qiyməti yüksələ bilər. Əlverişsiz hava şəraiti kənd təsərrüfatı istehsalını poza, kənd təsərrüfatı bazarlarını daha da sıxlaşdıra bilər.
Ukraynada müharibə başlayandan sonra ölkələr tərəfindən tətbiq edilən ticarətlə bağlı siyasətlər artıb. Qlobal ərzaq böhranı, daxili təklifi artırmaq və qiymətləri azaltmaq məqsədi ilə ölkələr tərəfindən qoyulan ərzaq ticarətinə məhdudiyyətlərin sayının artması diqqət çəkir. 2022-ci il noyabrın 7-nə olan məlumata görə, 20 ölkə 24 ərzaq növü ixracına qadağa, səkkiz ölkə isə ixracı məhdudlaşdıran 12 tədbir həyata keçirib. Əslində yüksək ərzaq qiymətləri milyonlarla insanı ifrat yoxsulluğa sürükləyən, aclıq və qida çatışmazlığını artıran qlobal böhrana gətirib çıxarıb. Dünya Bankının hesabatına görə , COVID-19 pandemiyası qlobal yoxsulluğun azaldılmasında böyük uğursuzluğa səbəb olub. İndi iqlim şokları və münaqişələr nəticəsində qida və enerji qiymətlərinin artması meyilləri davam edir. FAO-WFP hesabatına görə, kəskin ərzaq çatışmazlığı ilə üzləşən və təcili yardıma ehtiyacı olan insanların sayının 53 ölkə və ərazidə 222 milyon insana çatacağı gözlənilir. BVF-nin hesabatlarına görə , ərzaq və gübrə idxal qiymətlərinin yüksək olmasından ən çox təsirlənən 48 ölkədə həssas ailələrə kömək etmək üçün əlavə xərclərə 5-7 milyard dollar lazımdır. Kəskin ərzaq təhlükəsizliyinə son qoymaq üçün əlavə 50 milyard dollar tələb olunur".
Onun sözlərinə görə, Dünya Bankı ərzaq təhlükəsizliyinə maliyyə dəstəyi verir. Belə ki, Dünya Bankı ərzaq təhlükəsizliyi töhfə vermək üçün növbəti 15 ay üçün 12 milyard dollarlıq yeni layihələrin hazırlanması üzərində ölkələrlə işləyir. Bu layihələrin kənd təsərrüfatına, ərzaq qiymətlərinin bahalaşmasının təsirlərini yumşaltmaq üçün sosial müdafiəyə, su və suvarma layihələrinə dəstək olacağı gözlənilir ki, bu zaman resursların böyük hissəsi Afrika və Yaxın Şərq, Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiya və Cənubi Asiyaya gedir. Bundan əlavə, Dünya Bankının mövcud portfelinə kənd təsərrüfatı və təbii sərvətlər, qidalanma, sosial müdafiə və digər sektorları əhatə edən ərzaq və qida təhlükəsizliyi məsələləri ilə birbaşa əlaqəsi olan layihələrdə 18,7 milyard ABŞ dolları həcmində ödənilməmiş qalıqlar daxildir. Ümumilikdə, bu, növbəti 15 ay ərzində ərzaq təhlükəsizliyinin aradan qaldırılması üçün həyata keçirilməsi üçün mövcud olan 30 milyard dollardan çox olacaq: "Dünya Bankı 2007-2008-ci illərdə qlobal ərzaq qiymətləri böhranına cavab olaraq müvəqqəti Qlobal Ərzaq Böhranına Cavab Proqramı (GFRP) vasitəsilə geniş təcrübə toplayıb, bu proqram donor töhfələrini qəbul edib və 100 layihə vasitəsilə təsirə məruz qalmış 49 ölkəyə vəsait yönəldib. O vaxtdan bəri Bank ərzaq təhlükəsizliyi böhranlarına cavab verməyə həsr olunmuş yeni alətlər yaratmışdır. Dünya Bankı həmçinin aşağı gəlirli ölkələrdə ərzaq təhlükəsizliyinin yaxşılaşdırılmasına həsr olunmuş mövcud maliyyə vasitəçiliyi fondu olan Qlobal Kənd Təsərrüfatı və Ərzaq Təhlükəsizliyi Proqramına (GAFSP) ev sahibliyi edir və hazırkı qlobal ərzaq böhranına cavab tədbirlərinin maliyyələşdirilməsinə kömək edir".
Bəs Azərbaycanda qiymətlər necə dəyişir? Rəsmi statistikaya görə, dünya bazarındakı infilyasiya ölkəmizdə də qiymətlərin artımına təsir göstərir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2022-ci ilin yanvar-oktyabr aylarında istehlak qiymətləri indeksi 2021-ci ilin eyni dövrünə nisbətən 13,7 faiz, o cümlədən ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatları üzrə 119,4 faiz, qeyri-ərzaq məhsulları üzrə 7,9 faiz, əhaliyə göstərilmiş ödənişli xidmətlər üzrə 10,4 faiz artıb. Cari ilin oktyabr ayında istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki aya nisbətən 1,6 faiz, əvvəlki ilin oktyabr ayına nisbətən 15,6 faiz yüksəlib.M.Zeynalov qeyd edib ki, dünya bazarında kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsullarına tələbin artması və bahalaşması fonunda hər bir ölkədə ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məsələsi aktuldır. Pandemiyanın ardınca Rusiya-Ukrayna müharibəsi qlobal ərzaq böhranı təhlükəsini daha da gücləndirib. Müharibənin davam edəcəyi təqdirdə bu qış-yaz mövsümündə bu sahədə daha ciddi problemlərin yaranacağı gözləniləndir: "Bu baxımdan Azərbaycan da istisna deyil. Hətta 2023-cü ildə də qiymət artımlarının davam edəcəyi gözləniləndir. Bəzi hallarda süni qiymət artımlarına rast gəlinir ki, buna imkan vermək olmaz. Hər halda İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti nəzarət tədbirlərini gücləndirdiyini deyir. 2022-ci il dünyada post-pandemiya dövrü kimi gözlənilsə də tələbin artması ilə yanaşı, buğda, qida məhsulları və digər zəruri məhsulların istehsalının azalması fonunda qiymət artımı baş verdi. Bu iu həm dünya, həm də Azərbaycan iqtisadiyyatında iqtisadi artım qeydə alınsa da, yanacağın və gübrənin bahalaşması, iqlim dəyişiklikləri, məhsuldarlığın aşağı düşməsi, dünyada ərzağa olan tələbin artması aqrar sektora ciddi mənfi təsir göstərən amillər olaraq qalır. Bahalaşmaya əsas səbəblər koronavirus pandemiyasının dünya iqtisadiyyatına vurduğu ziyan, bir sıra ölkələrin kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracına məhdudiyyətlətlər tədbiq etməsi, ixrac rüsümlarını artırması, ixracatçı ölkələrin daxili ərzq ehtiyatlarını artırmağa yönəlmiş siyasəti, əlverişsiz iqlim dəyişiklikləri, dünyada ərzağa, xüsusən də ekoloji təmiz məhsullara təlabatın artması kimi amillərdir. Ümidlər isə işğaldan azad olunmuş torpaqlarımızda əsas ənənəvi sahə kimi kənd təsərrüfatının yenidən dircəldilməsinədir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında aqrar sektorda ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinə mühüm töhfə verəcək həcmlərdə kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsullarının istehsal olunacağı gözlənilir. Xüsusən də, taxıl, meyvə, tərəvəz istehsalı, heyvandalıq əsas sahələr olacaq. Qarabağda 1,213 milyon hektar torpaq sahəsinin yarısı - 591,776 min hektarı əkinə yararlı torpaq sahələri, 231,056 min ha əkin sahəsi, 351,822 min ha örüş-otlaq və biçənək sahəsi, 8,898 ha həyətyanı sahələrdir. 1980-ci illərdə Qarabağ və ətraf rayonlar üzrə 139,814 ha ərazidə əkin aparılırdı ki, bu da ölkə üzrə əkin sahələrinin 7,7%-i qədərdir. Bunun 76,827 hektarını taxıl (ölkə üzrə 14,3%-i), 8165 ha pambıq (ölkə üzrə 2,7%-i), 1889 ha tütün (ölkə üzrə 11,6%-i), 774 ha kartof (ölkə üzrə 3,3%-i), 955 ha tərəvəz (ölkə üzrə 2,3%-i), 410 ha bostan (ölkə üzrə 5,3%-i), 2435 ha meyvə və giləmeyvə (ölkə üzrə 1,8%-i), 48359 ha üzüm (ölkə üzrə 24,7%-i) sahələri təşkil edirdi. Qarabağda əsas aparıcı sahələrdən biri heyvandarlıq məhsullarının, o cümlədən ət istehsalı olacaq. Xüsusən də post-konflikt rayonlarda kənd təsərrüfatı dirçəldildikdən sonra Azərbaycan özünü mal, qoyun və keçi əti ilə tam təmin edə biləcək".
Nurlan