Türkiyənin strateji mövqeyi və diplomatik əhəmiyyəti danılmazdır- ÖZƏL

2026-cı il martın 27-də ABŞ Prezidenti Donald Tramp Mayamidə keçirilən Gələcək İnvestisiya Təşəbbüsü Sammitində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğana diqqətçəkən təriflər söylədi. Tramp dedi: "Məncə, Türkiyə möhtəşəm idi. Həqiqətən, möhtəşəm. Onlar bizim xahiş etdiyimiz işlərdən kənarda qaldılar. Və o, böyük bir liderdir."
Trampın dünyagörüşünü bilən müşahidəçilər üçün bu cür coşğulu tərif heç vaxt təsadüfi olmur. Gəlin analiz edək
Türkiyə nə edib?
ABŞ-İsrail-İran müharibəsində Türkiyənin döyüş meydanında qələbələr qazanmadığı barədə qiymətləndirmələr dəqiqdir. Lakin tərifin  fərqli bir hadisə ilə  bağlı olması görünür: Türkiyənin strateji mövqeyi və diplomatik əhəmiyyəti.
Tramp Türkiyəni açıq şəkildə "işlərdən kənarda qaldığına" görə təriflədi. Bu, Ankaranın 2026-cı il fevralın 28-də başlayan ABŞ-İsrailin İrana qarşı hərbi kampaniyasına qoşulmaqdan imtina etməsinə aiddir. Körfəz dövlətləri və digər regional güclər iştirak edərkən, Türkiyə bitərəfliyini qorudu - Trumpın dəyər verdiyi bir mövqe, çünki bu, münaqişənin daha da genişlənməsinin qarşısını aldı.
Daha əhəmiyyətlisi, Türkiyə əsas diplomatik vasitəçi kimi önə çıxıb. Xarici İşlər Naziri Hakan Fidan mart ayı boyunca İran, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Pakistan, Çin, Almaniya və ABŞ rəsmiləri ilə intensiv səfər diplomatiyası aparıb, telefon danışıqları edib. Türkiyə hazırda Pakistan, Misir və Səudiyyə Ərəbistanı ilə birlikdə ABŞ-ın 15 maddəlik sülh planını Tehrana çatdırmaq üçün koordinasiya edir; martın 30-da İslamabadda dördtərəfli görüş planlaşdırılır.
Türkiyə kəşfiyyat rəhbəri İbrahim Kalın açıq şəkildə xəbərdarlıq edib ki, müharibə "8 milyard insanın bədəlini ödəyəcəyi bir müharibəyə" çevrilmək riski daşıyır və eyni zamanda Türkiyənin döyüşləri dayandırmaq üçün "gərgin diplomatik səylər" göstərdiyini qeyd edib.
Trumpın gördüyü strateji dəyər
Vaşinqtonun perspektivindən Türkiyə üç konkret addımlar təklif edir:
Birincisi, hərbi əməkdaşlıq. Türkiyə artan regional gərginlik fonunda öz ərazisində ABŞ-ın Patriot raket sistemlərini yerləşdirib. Bu, NATO-nun cənub qanadını qoruyur və qeyri-sabit regionda hava hücumundan müdafiə əhatəsi təmin edir.
İkincisi, İranla əlaqə. Körfəz dövlətlərindən və ya İsraildən fərqli olaraq, Ankara Tehranla işlək diplomatik kanalları saxlayır. ABŞ mesaj göndərmək və ya danışıqları araşdırmaq ehtiyacı duyduqda, Türkiyə vasitəçilik edə bilər. Fidan təsdiqləyib ki, "amerikalılar bunu bizimlə koordinasiya edir və biz iranlıları məlumatlandırırıq."
Üçüncüsü, regional sabitlik. Türkiyə təqribən 4 milyon suriyalı qaçqına ev sahibliyi edir və öz sərhədində başqa bir müharibədə maraqlı deyil. Onun maraqları Vaşinqtonun münaqişəni genişləndirmək əvəzinə məhdudlaşdırmaq istəyi ilə üst-üstə düşür.
Türkiyənin Tramp üçün dəyəri hərbi deyil, diplomatik və tutduğu mövqedir. ABŞ-ın eskalasiyadan  çıxış yolları axtardığı bir müharibədə hər iki tərəflə danışan bitərəf regional güc son dərəcə dəyərli olur.
Üstəlik, Türkiyənin mövqeyi Trampın daha geniş iddialarına  xidmət edir. O, Ərdoğanı "Amerika Birinci"nin təkbaşına Amerika demək olmadığına - güclü liderlərin ona hörmət etdiyinə və onun rəhbərliyinə əməl etdiyinə sübut kimi göstərə bilər. Trump vurğulayıb: "Onlar ona uzaq durun dediyimiz işlərdən kənarda qaldılar."
Bəli, bu eyni zamanda siyasi investisiyadır
Birincisi, vaxtlama. Trampın tərifi martın 19-da Ərdoğanın əsas siyasi rəqibi olan İstanbul meri Əkrəm İmamoğlunun həbsindən sonra Türkiyənin beynəlxalq səviyyədə sərt tənqidlərə məruz qaldığı bir vaxta təsadüf edir. Tramp administrasiyasının reaksiyası nəzərəçarpacaq dərəcədə sakit olub. 
İkincisi, konkret nəticələr artıq gəlir. Trampın çıxışından bir neçə gün əvvəl Türkiyə Trampın milyarder dəstəkçisi və "fəxri Daxili İşlər Naziri" Harold Hamm ilə Trakya və Diyarbakırda neft qazmaq üçün saziş imzaladı. Hamm şəxsən Trumpın kampaniyasına 4,3 milyon dollar bağışlamışdı. Saziş martın 14-də Hyustonda imzalanıb.
Üçüncüsü, F-35 məsələsi yenidən açılır. Trump martın 25-də Ərdoğanı Ağ Evə dəvət edəcəyini açıqlayaraq, "F-35 danışıqlarının davamı üzərində işlədiklərini və bunu müsbət nəticələndirməyi gözlədiklərini" bildirib. Türkiyə 2019-cu ildə Rusiyanın S-400 sistemini aldıqdan sonra F-35 proqramından çıxarılmışdı. Bunun ləğvi Ankara üçün böyük qələbə olardı.
Trampın Ərdoğanı tərifləməsi ilk növbədə Türkiyənin hələ də təvazökar olan diplomatik nailiyyətləri ilə bağlı olmaya da bilər. Müharibə davam edir. Sülh sazişi yoxdur. Türkiyənin vasitəçilik səyləri hələ nəticə verməyib.
Əksinə, Tramp hesablanmış bir investisiya edir. Türkiyə diplomatik faydalılıq, hərbi əməkdaşlıq və Trampın müttəfiqləri üçün iş imkanları təklif edir. Əvəzində Ərdoğan siyasi dəstək, F-35 danışıqları və Ağ Evə giriş nüfuzu qazanır.
Bu investisiyanın öz bəhrəsini verib-verməyəcəyi Türkiyənin həqiqətən atəşkəs və ya sülh sazişi təmin edə biləcəyindən asılıdır. Ankara uğur qazanarsa, Tramp bunun üçün özünə kredit götürəcək və münasibət dərinləşəcək. Əgər uğursuz olarsa, tərif unudulacaq və Tramp növbəti əməliyyat tərəfdaşlığına keçəcək.
Ancaq hələlik Ərdoğan Türkiyəni müharibəni bitirmək üçün əvəzolunmaz mövqeyə yerləşdirib  və Tramp bu dəyəri ictimai şəkildə etiraf edib.

Əlimusa İbrahimov
Politoloq