İran sərvətləri qarşılığında bazarlıq: Razılaşma yoxsa müharibə?- ÖZƏL
"Cenevrədə başlanan ABŞ-İran diplomatiyası sadəcə danışıqlar deyil, həm də açıq şəkildə "razılaşma və ya eskalasiya" ultimatumudur. Masanın üstündə nüvə proqramı, masanın altında isə neft, qaz və nadir metallar dayanır. Diplomatiya görüntüsü altında isə real güc nümayişi gedir.
Diplomatiya maskası, güc siyasətinin sərt dili Cenevrədə keçiriləcək növbəti raund görüşlərdə ABŞ və İran arasında müzakirələrin mərkəzində nüvə sazişi görünsə də, əsl gündəmin iqtisadi və geosiyasi bazarlıq olduğu artıq gizli deyil." Bu sözləri Olaylar.az-a açıqlamasında Siyasi şərhçi Mürtəza Bünyadlı deyib:"CNN-nin məlumatına görə, Vaşinqton İranın nefti, qazı və nadir torpaq ehtiyatlarına çıxış əldə edə biləcəyi biznes razılaşmalarını açıq şəkildə müzakirəyə çıxarır. Bu isə faktiki olaraq belə bir mesajdır: "Nüvə güzəşti ver, qarşılığında iqtisadi nəfəs al". Bu, klassik güc diplomatiyasıdır, iqtisadi şirnikləndirmə və hərbi təzyiq.
Trampın açıq mesajı: razılaşma və ya nəticələr
Donald Trump danışıqların arxasında dayanan əsas fiqur olduğunu gizlətmir: "Onlar razılaşmaq istəyirlər. Lakin razılaşmamağın nəticələri ilə üzləşmək istəmirlər".
Vaşinqtonu danışıqlarda Steve Uitkof və Jared Kuşner təmsil edir. İran tərəfinə isə Abbas Əraqçi rəhbərlik edir.
Bu, sadəcə diplomatik heyət deyil, eyni zamanda Vaşinqtonun Tehrana göndərdiyi siyasi siqnaldır:
"Biz masa arxasındayıq, amma barmağımız tətikdədir".
Diplomatiya ilə paralel hərbi güc
Danışıqlar fonunda ABŞ-ın Yaxın Şərqə yüzlərlə hərbi uçuş həyata keçirməsi təsadüf deyil. Regiona F-35 qırıcılarının yerləşdirilməsi, hava hücumundan müdafiə sistemlərinin göndərilməsi açıq mesajdır:
Danışıqlar uğursuz olsa - plan B hazırdır.
Axios bu görüşləri belə təsvir edir:"Bu, yeni nüvə sazişi ilə müharibə arasında həlledici an ola bilər".
Bu cümlə artıq diplomatiya dili yox, ultimatum dilidir.
Rubio: İranla razılaşma niyə çətindir?
Marco Rubio açıq şəkildə İranın idarəetmə modelini hədəfə alaraq sərt mesaj verib: "İran radikal şiə ruhaniləri tərəfindən idarə olunur. Razılaşmaq asan deyil". Bu bəyanat əslində diplomatik protokoldan kənar Tehrana psixoloji təzyiqdir.
İranın ali lideri Əli Xamenei isə uzun illərdir ABŞ-a etimad etmədiyini açıq bildirir. Bu isə danışıqların nə qədər çətin olacağını göstərir.
Körfəz ölkələrinin qorxusu: müharibə bölgəni uçuruma sürükləyər
Region ölkələri hərbi ssenaridən ciddi narahatdır.
Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Türkiyə diplomatiyaya vaxt verilməsi üçün lobbiçilik edir.
Çünki mümkün müharibə yalnız İranı deyil, bütün Yaxın Şərqi silkələyə bilər.
İranın cavabı: "Müharibə istəmirik, amma hazırıq"
İranın təhlükəsizlik elitası artıq açıq danışır.
İran rəsmiləri bildirir: "Biz müharibə axtarmırıq, amma güc tətbiq olunarsa cavab verəcəyik."
İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu Hörmüz boğazında təlimlərə başlayıb. Bu, sadəcə hərbi məşq deyil, strateji mesajdır.
İsrail faktoru - danışıqların kölgəsindəki əsas oyunçu
Binyamin Netanyahu isə şərtləri açıq ortaya qoyub: Zənginləşdirilmiş uran ölkədən çıxarılmalıdır, zənginləşdirmə infrastrukturu sökülməlidir, ballistik raket proqramı dayandırılmalıdır.
CBS News bildirir ki, Tramp razılaşma olmazsa İsrailin zərbələrini dəstəkləyəcəyinə söz verib.
Bu isə danışıqların arxasında real hərbi ssenarinin dayandığını göstərir.
Əsl bazarlıq: nüvə yoxsa resurslar?
Cenevrə danışıqlarının arxasında gizlənən əsas sual budur:
ABŞ nüvə proqramını dayandırmaq istəyir, yoxsa İranın resurslarına çıxış əldə etmək?
Neft, qaz və nadir metalların masaya çıxarılması göstərir ki, bu proses artıq təhlükəsizlikdən daha çox geoiqtisadi bazarlığa çevrilib.
Dünya yeni böhran nöqtəsinə yaxınlaşır
Bu danışıqlar sadəcə diplomatik görüş deyil. Bu, üç ssenarinin kəsişdiyi nöqtədir: Birincisi, yeni nüvə razılaşması, ikincisi, uzunmüddətli gərginlik, üçüncüsü, böyük regional müharibə.
Cenevrə masasında imzalanacaq sənəd yalnız İranın deyil, bütün Yaxın Şərqin gələcəyini müəyyən edəcək.
Hazırda isə bir həqiqət dəyişmir: Diplomatiya davam edir, amma müharibə ehtimalı masadan qalxmayıb."