Marketlərdə fotoşəkil qadağası: Şəffaflıq, yoxsa istehlakçı hüquqlarının pozulması?

Son günlər Azərbaycanda bəzi pərakəndə satış şəbəkələrində məhsulların və qiymət etiketlərinin fotoşəkillərinin çəkilməsinə qadağa qoyulduğu barədə məlumatlar ictimai müzakirələrə səbəb olub. Sosial şəbəkələrdə yayılan paylaşımlarda vətəndaşlar bildirirlər ki, bəzi marketlərdə əməkdaşlar alıcılardan məhsulların və qiymətlərin görüntüsünü çəkməməyi tələb edir, bəzi hallarda isə mağaza daxilində foto və video çəkilişin qadağan olunduğunu bildirən xəbərdarlıq lövhələri yerləşdirilir. Bu yanaşma istehlakçılar arasında müxtəlif suallar doğurur və həmin məhdudiyyətlərin hüquqi əsasları ilə bağlı müzakirələri gündəmə gətirir. Müasir dövrdə alıcılar məhsul seçimi zamanı qiymətləri müqayisə etmək, alış-veriş xərclərini planlaşdırmaq və sonradan müxtəlif satış məntəqələrində qiymət fərqlərini araşdırmaq məqsədilə mobil telefon vasitəsilə məhsulların və qiymət etiketlərinin fotoşəkillərini çəkirlər. Rəqəmsal texnologiyaların gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi bir şəraitdə bu, bir çox istehlakçı üçün adi davranış hesab olunur. Bununla belə, bəzi satış obyektlərində tətbiq edilən məhdudiyyətlər bu praktikanın hüquqi çərçivəsi ilə bağlı sualların yaranmasına səbəb olur. Məsələ təkcə mağazadaxili qaydalarla məhdudlaşmır. Burada istehlakçı hüquqları, sahibkarlıq subyektlərinin fəaliyyət qaydaları, şəxsi mülkiyyət hüququ və məlumat əldə etmək imkanları kimi bir sıra hüquqi aspektlər də ön plana çıxır. Bu baxımdan, mağaza rəhbərliyinin fotoçəkilişə qadağa qoymaq səlahiyyətinin olub-olmaması, belə qadağanın qanunvericiliyə nə dərəcədə uyğun gəldiyi və alıcıların bu hallarda hansı hüquqlara malik olduğu aktual müzakirə mövzularındandır. Bəs marketdə məhsulların və qiymət etiketlərinin fotoşəkilini çəkmək qanunvericilik baxımından necə tənzimlənir? Satış obyektləri bu cür məhdudiyyətlər tətbiq edə bilərmi və belə qadağaların hüquqi əsası varmı? 

Mövzu ilə bağlı yaranan sualları hüquqşünas  Mehman Muradlı Olaylar.az-a cavablandırıb.  Hüquqşünas bildirib ki, pərakəndə ticarətdə bu cür qadağaların tətbiq olunması düzgün yanaşma deyil. Qiymət siyasətinin mövcudluğunu və hər bir müəssisənin öz fəaliyyət strategiyasına uyğun olaraq qiymət müəyyən etmək hüququnu tamamilə başa düşürük. Bu, bazar iqtisadiyyatının əsas prinsiplərindən biridir və hər bir şirkət öz kommersiya maraqlarını nəzərə alaraq məhsul və xidmətlərinin qiymətini müəyyənləşdirir. Lakin qiymət siyasətinin mövcud olması pərakəndə ticarətdə istehlakçılar üçün əlavə məhdudiyyətlərin tətbiq edilməsinə əsas vermir. Çünki pərakəndə satış artıq məhsulun son istehlakçıya təqdim olunduğu mərhələdir və bu mərhələdə münasibətlər tamamilə fərqli hüquqi və iqtisadi prinsiplərlə tənzimlənir.

Hüquqşünasın fikrincə, qiymət siyasəti ilə bağlı yanaşmaların pərakəndə ticarətə tətbiq edilməsi doğru deyil. Bu cür yanaşmalar daha çox topdansatış sahəsində və ya istehsalçılar arasında mövcud ola bilər. Çünki həmin münasibətlərdə məhsulun satış şərtləri, tərəflər arasında bağlanmış müqavilələr, kommersiya münasibətləri və qiymət mexanizmləri fərqli xarakter daşıyır. Topdansatış bazarında və istehsalçılar arasında qiymət formalaşdırılması ilə bağlı müəyyən razılaşmaların və ya yanaşmaların olması mümkündür. Bunun səbəbi həmin münasibətlərin kommersiya fəaliyyətinin fərqli mərhələsinə aid olmasıdır. Lakin eyni yanaşmanı pərakəndə ticarətə tətbiq etmək düzgün hesab edilə bilməz. Çünki burada artıq istehlakçı ilə satıcı arasında münasibətlər formalaşır və bu münasibətlər tamamilə başqa prinsiplərə əsaslanır. Pərakəndə ticarət bazarında əsas məqsəd istehlakçının məhsula sərbəst çıxışını təmin etmək, onun seçim imkanlarını məhdudlaşdırmamaq və bazarda şəffaflığı qorumaqdır. Bu səbəbdən də qiymət siyasəti adı altında istehlakçının məlumat əldə etmək imkanlarının məhdudlaşdırılması və ya onun qarşısına əlavə maneələrin qoyulması məqsədəuyğun görünmür. Əksinə, bu, bazar münasibətlərinin mahiyyətinə uyğun gəlmir və pərakəndə ticarətin əsas prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Çünki burada söhbət artıq son istehlakçıya təqdim edilən son məhsuldan gedir və həmin məhsul açıq şəkildə satışa çıxarılır. Satış prosesi hamı üçün əlçatan olduğu halda, məhsulla bağlı müəyyən məlumatların və ya onun qiyməti ilə əlaqəli məsələlərin məhdudlaşdırılması əsaslı görünmür. Əgər məhsul açıq satışdadırsa və istənilən alıcı onu əldə edə bilirsə, bu zaman həmin məhsulla bağlı məlumatların gizli saxlanılması və ya istehlakçı üçün hər hansı məhdudiyyətlərin yaradılması məntiqli yanaşma hesab edilə bilməz. Qanunvericilik baxımından da bununla bağlı hər hansı məhdudiyyət nəzərdə tutulmur. Mövcud hüquqi normalar pərakəndə ticarət münasibətlərini kifayət qədər aydın şəkildə tənzimləyir və bu münasibətlər çərçivəsində istehlakçının hüquqlarının qorunmasına xüsusi önəm verilir. Bu baxımdan da pərakəndə satış zamanı əlavə məhdudiyyətlərin tətbiq olunması üçün hüquqi əsasların mövcud olduğunu söyləmək çətindir. Əksinə, qanunvericilik istehlakçıların məlumat əldə etmək hüququnun təmin edilməsini və bazarda şəffaflığın qorunmasını vacib prinsiplərdən biri kimi qəbul edir. Bəzən bu məsələyə kommersiya sirri baxımından yanaşmağa çalışırlar. Lakin hesab edirəm ki, burada kommersiya sirrindən söhbət gedə bilməz. Çünki kommersiya sirri dedikdə müəssisənin daxili fəaliyyəti, istehsal texnologiyası, maliyyə göstəriciləri, tərəfdaşlıq münasibətləri və ya rəqabət üstünlüyü yaradan məlumatlar nəzərdə tutulur. Açıq satışa çıxarılan məhsul isə artıq istehlakçı üçün təqdim edilmiş məhsuldur və onun üzərində göstərilən qiymət də açıq məlumat hesab olunur. Bu səbəbdən belə bir məlumatın kommersiya sirri kimi təqdim olunması hüquqi və məntiqi baxımdan əsaslandırılmış yanaşma deyil. Əgər məhsul açıq satışdadırsa, vitrinlərdə nümayiş etdirilirsə və ya mağazada sərbəst şəkildə alıcılara təqdim edilirsə, onun qiymətinin və ya satış şərtlərinin gizli informasiya hesab olunması mümkün deyil. Məhsulun üzərində qiymət açıq şəkildə göstərilibsə, həmin məlumat artıq ictimai xarakter daşıyır. Belə olan halda bunun kommersiya sirri kimi qiymətləndirilməsi və bu əsasla istehlakçılara məhdudiyyətlərin tətbiq edilməsi inandırıcı görünmür.

Ekspert qeyd edib ki, istehlakçı bazar münasibətlərinin ən vacib iştirakçılarından biridir. Onun məhsulla bağlı məlumat almaq hüququnun qorunması bazarın sağlam fəaliyyət göstərməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. İstehlakçının seçim etmək imkanı nə qədər geniş olarsa, bazarda rəqabət də bir o qədər sağlam olar. Məhz buna görə də pərakəndə ticarətdə məlumatların açıq olması həm istehlakçıların maraqlarına, həm də bazar münasibətlərinin normal inkişafına xidmət edir. Belə olan halda, istehlakçıya hər hansı formada məhdudiyyət qoyulması həmin müəssisənin nüfuzuna və ictimai etibarına mənfi təsir göstərə bilər. Müasir dövrdə istehlakçılar təkcə məhsulun keyfiyyətinə deyil, eyni zamanda müəssisələrin şəffaf fəaliyyətinə də xüsusi diqqət yetirirlər. Əgər hər hansı müəssisə açıq satışda olan məhsulla bağlı istehlakçılar üçün əsassız məhdudiyyətlər tətbiq edirsə, bu, həmin müəssisə haqqında mənfi rəyin formalaşmasına səbəb ola bilər. İstehlakçı belə halları adətən şəffaflığın zəifləməsi kimi qəbul edir və bu da müəssisənin etibarlılığına təsir göstərir. Qiymət siyasətinin mövcudluğu başadüşüləndir və hər bir müəssisənin bu sahədə öz yanaşması ola bilər. Lakin bu yanaşmaların pərakəndə ticarətə olduğu kimi tətbiq edilməsi düzgün hesab oluna bilməz. Topdansatış və istehsalçılar arasındakı münasibətlərlə pərakəndə satış münasibətləri eyni deyil və onların hüquqi, iqtisadi və praktiki əsasları fərqlənir. Qanunvericilikdə də bununla bağlı hər hansı məhdudiyyət nəzərdə tutulmur. Kommersiya sirrinə istinad edilməsi də bu halda əsaslı görünmür. Çünki açıq satışda olan, qiyməti üzərində göstərilən məhsulun kommersiya sirri hesab edilməsi mümkün deyil. Belə bir vəziyyətdə istehlakçılar üçün məhdudiyyətlərin tətbiq olunması nə bazar münasibətlərinin mahiyyətinə, nə də istehlakçı hüquqlarının qorunması prinsipinə uyğun gəlir və nəticə etibarilə həmin müəssisənin nüfuzuna, ictimai etibarına və istehlakçılarla münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilər.

Səidə Ramazanova