Cəmiyyətin intellektual xəritəsi: Mədəni-maarif proqramlarının inkişaf yolu

İstiqamət: Elmi-kütləvi, mədəni-maarif və təhsil proqramlarının hazırlanması

Azərbaycanda elmi-kütləvi, mədəni-maarif və təhsil proqramlarının hazırlanması ölkənin informasiya siyasətinin, təhsil sisteminin və mədəni inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunur. Bu proqramlar cəmiyyətin intellektual inkişafına, elmi biliklərin təbliğinə, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və vətəndaşların maarifləndirilməsinə xidmət edir. İnformasiya texnologiyalarının sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə televiziya, radio, internet media və sosial platformalar insanların məlumat əldə etdiyi əsas mənbələrə çevrilmişdir. Bu səbəbdən də elmi və maarifləndirici proqramların hazırlanması təkcə media sahəsinin deyil, həm də dövlətin elm, təhsil və mədəniyyət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Azərbaycanda bu istiqamətdə aparılan işlərin kökləri hələ XIX əsrin ikinci yarısına gedib çıxır. 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdirdiyi "Əkinçi" qəzeti Azərbaycan milli mətbuatının əsasını qoymaqla yanaşı, xalqın maariflənməsini, elmi biliklərin yayılmasını və savadlı cəmiyyətin formalaşdırılmasını qarşıya məqsəd qoymuşdu. "Əkinçi" yalnız ictimai-siyasi hadisələrdən bəhs etmirdi, eyni zamanda kənd təsərrüfatı, səhiyyə, təhsil, elm və mədəniyyət mövzularına geniş yer ayırırdı. Məhz buna görə də Azərbaycan mətbuatında elmi-kütləvi və maarifçilik ənənələrinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Sonrakı dövrlərdə "Ziya", "Kəşkül", "Şərqi-Rus", "Molla Nəsrəddin", "Füyuzat" kimi qəzet və jurnallar da cəmiyyətin maariflənməsində mühüm rol oynadı. Sovet dövründə Azərbaycan Televiziyasının fəaliyyətə başlaması ilə elmi-kütləvi və təhsil proqramlarının yeni mərhələsi başlandı. Həmin dövrdə Azərbaycan Televiziyasında elm, texnika, kənd təsərrüfatı, tibb, tarix, coğrafiya və mədəniyyət mövzularına həsr olunmuş müntəzəm verilişlər yayımlanırdı. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının alimləri, universitet müəllimləri, yazıçılar, tarixçilər və mədəniyyət xadimləri bu proqramlara dəvət olunur, geniş auditoriyaya elmi biliklər çatdırılırdı. Xarici dillərin öyrədilməsi, məktəblilər üçün açıq dərslər, ali məktəblərə qəbul imtahanlarına hazırlıq, kitab icmalları və sənədli filmlər televiziyanın maarifçilik missiyasının əsas hissəsini təşkil edirdi. Bu proqramlar uzun illər ərzində gənclərin elmə marağının formalaşmasına, müəllimlərin və şagirdlərin əlavə bilik əldə etməsinə mühüm töhfə vermişdir. Müstəqillik əldə edildikdən sonra Azərbaycanda media sistemi tamamilə yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Özəl televiziya kanallarının yaranması informasiya məkanını genişləndirsə də, kommersiya maraqlarının artması nəticəsində əyləncə proqramlarının sayı sürətlə çoxaldı. Bununla yanaşı, dövlət televiziyaları və ictimai yayımçılar maarifçilik funksiyasını qorumağa çalışdılar. Bu gün Azərbaycan Televiziyası (AzTV), İctimai Televiziya, Mədəniyyət TV və İctimai Radionun efirində elm, tarix, mədəniyyət, ədəbiyyat və təhsil mövzularında müxtəlif proqramlar yayımlanır. Həmçinin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Elm və Təhsil Nazirliyi, Mədəniyyət Nazirliyi, müxtəlif universitetlər və muzeylər televiziya layihələrinin hazırlanmasına dəstək verir, elmi biliklərin cəmiyyətə çatdırılması istiqamətində media ilə əməkdaşlıq edir. Son illərdə rəqəmsal platformalarda yayımlanan podkastlar, videomühazirələr və onlayn layihələr də bu istiqamətdə mühüm rol oynamağa başlamışdır. Azərbaycanda elmi-kütləvi proqramların hazırlanması zamanı əsas məqsəd mürəkkəb elmi mövzuları sadə və anlaşıqlı dillə cəmiyyətə çatdırmaqdır. Bu proqramlarda süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, ekologiya, iqlim dəyişiklikləri, alternativ enerji, kosmik tədqiqatlar, tibb, biologiya, kənd təsərrüfatı, arxeologiya və digər istiqamətlər işıqlandırılır. Proqram hazırlanarkən mövzu üzrə elmi məqalələr, statistik göstəricilər, dövlət proqramları, beynəlxalq təşkilatların hesabatları və ekspert rəyləri araşdırılır. Daha sonra ssenari hazırlanır, alimlər və mütəxəssislərlə müsahibələr təşkil edilir, laboratoriyalarda, universitetlərdə, muzeylərdə və istehsalat müəssisələrində çəkilişlər aparılır. Mürəkkəb anlayışların daha aydın izahı üçün infoqrafika, animasiya, üçölçülü modellər və arxiv görüntülərindən istifadə edilir. Bu yanaşma tamaşaçının mövzunu daha yaxşı mənimsəməsinə imkan yaradır və elmi bilikləri gündəlik həyatla əlaqələndirir. Azərbaycanda mədəni-maarif proqramlarının hazırlanması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu proqramların əsas məqsədi milli-mənəvi dəyərlərin, tarixi irsin, ədəbiyyatın, musiqinin, teatrın, təsviri sənətin və xalq yaradıcılığının geniş auditoriyaya çatdırılmasıdır. Azərbaycan zəngin mədəni irsə malik ölkə olduğundan televiziya və radio kanallarında bu mövzuların işıqlandırılması dövlətin mədəniyyət siyasətinin mühüm tərkib hissəsidir. Mədəni-maarif proqramlarında Azərbaycanın qədim şəhərləri, tarixi abidələri, muzeyləri, qoruqları, görkəmli elm və mədəniyyət xadimləri, klassik və müasir ədəbiyyat nümunələri, milli musiqi və incəsənət haqqında məlumatlar təqdim olunur. Bu proqramlar yalnız ölkə daxilində deyil, beynəlxalq auditoriyada da Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin tanıdılmasına xidmət edir. Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Heydər Əliyev Fondu, Azərbaycan Televiziyası, İctimai Televiziya, Mədəniyyət TV və digər media qurumları müxtəlif mədəni-maarif layihələrinin hazırlanmasında iştirak edirlər. Xüsusilə Qarabağın işğaldan azad edilməsindən sonra Şuşa, Ağdam, Füzuli, Zəngilan və digər bölgələrin tarixi-mədəni irsi haqqında hazırlanan televiziya layihələrinin sayı əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Şuşanın 2021-ci ildə Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi, 2023-cü ildə isə Türk Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı seçilməsi bu istiqamətdə hazırlanan televiziya və sənədli film layihələrinin genişlənməsinə təkan vermişdir. Şuşada keçirilən "Xarıbülbül" Musiqi Festivalı, Vaqif Poeziya Günləri, müxtəlif beynəlxalq forumlar və mədəni tədbirlər televiziya vasitəsilə geniş auditoriyaya təqdim olunur və milli-mədəni irsin təbliğində mühüm rol oynayır. Azərbaycanda mədəni-maarif proqramlarının hazırlanması zamanı tarixi faktların dəqiqliyinə xüsusi diqqət yetirilir. Tarixçilər, sənətşünaslar, etnoqraflar, musiqişünaslar və digər mütəxəssislər proqramların hazırlanmasına cəlb edilir. Çəkilişlər əsasən İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğunda, Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğunda, Şəki Xan Sarayında, Atəşgah Məbədində, Yanardağ Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Təbiət Qoruğunda, Azərbaycan Xalça Muzeyində, Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində və digər tarixi məkanlarda aparılır. Bu, tamaşaçıya məlumatı yalnız sözlə deyil, real görüntülər vasitəsilə də çatdırmağa imkan verir. Mədəni-maarif proqramlarında UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına və Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilmiş Azərbaycan irsinə xüsusi yer ayrılır. İçərişəhər kompleksi, Qız qalası və Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi, Qobustan qayaüstü rəsmləri və Şəkinin tarixi mərkəzi ölkənin dünya irsi nümunələri kimi təqdim edilir. Qeyri-maddi irs nümunələri olan muğam sənəti, aşıq sənəti, Azərbaycan xalçaçılığı, Novruz bayramı, kəlağayı sənəti, tar ifaçılığı, dolma hazırlanması ənənəsi və narçılıq mədəniyyəti haqqında hazırlanan proqramlar həm milli irsin qorunmasına, həm də onun beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına xidmət edir. Azərbaycanda təhsil proqramlarının hazırlanması da son illərdə yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Xüsusilə rəqəmsal texnologiyaların inkişafı təhsil məzmununun hazırlanması və yayımı üçün yeni imkanlar yaratmışdır. Elm və Təhsil Nazirliyi televiziya kanalları və onlayn platformalarla əməkdaşlıq edərək müxtəlif maarifləndirici layihələr həyata keçirir. COVID-19 pandemiyası dövründə tətbiq olunan "Dərs vaxtı" televiziya layihəsi ölkədə təhsil proqramlarının əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirdi. Azərbaycan Televiziyası və Mədəniyyət TV vasitəsilə yayımlanan bu layihədə ibtidai siniflərdən yuxarı siniflərə qədər müxtəlif fənlər üzrə dərslər peşəkar müəllimlər tərəfindən təqdim olunurdu. Həmin proqram yüz minlərlə şagirdin distant təhsil almasına imkan yaratdı və təhsil prosesinin fasiləsiz davam etməsində mühüm rol oynadı. Hazırda Azərbaycanda televiziya ilə yanaşı, onlayn platformalarda da müxtəlif təhsil layihələri həyata keçirilir. Universitetlərin rəqəmsal təhsil platformaları, elektron kitabxanalar, videomühazirələr, vebinarlar, podkastlar və sosial media üzərindən yayımlanan maarifləndirici layihələr gənclərin bilik əldə etməsinə əlavə imkanlar yaradır. Xüsusilə informasiya texnologiyaları, proqramlaşdırma, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, maliyyə savadlılığı, sahibkarlıq və xarici dillərin öyrədilməsi istiqamətində hazırlanan videodərslərə maraq son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Bununla yanaşı, televiziya kanallarında qəbul imtahanlarına hazırlıq, peşə seçimi, ali təhsil imkanları və əmək bazarının tələbləri ilə bağlı maarifləndirici proqramlar da mütəmadi olaraq yayımlanır.

Səidə Ramazanova 

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir.