Görünməyən tələbə xərcləri: Ali təhsil ailə büdcəsini necə sınağa çəkir?

"Təhsil xərci istehlak deyil, gələcəyə investisiyadır"

Hər il ali təhsil müəssisələrinə qəbul prosesi minlərlə gəncin həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı olur. Uzun müddət davam edən hazırlıq, qəbul imtahanları və nəticələrin açıqlanmasının ardından tələbə adını qazanmaq həm gənclər, həm də onların ailələri üçün böyük sevinc hissi yaradır. Lakin universitet həyatı yalnız akademik mühitə qədəm qoymaq, yeni bilik və bacarıqlar əldə etmək, peşəkar gələcəyə doğru ilk addımı atmaq demək deyil. Bu mərhələ eyni zamanda ailələr üçün yeni iqtisadi öhdəliklərin formalaşdığı, maliyyə planlaşdırmasının daha da əhəmiyyət qazandığı və gündəlik xərclərin strukturunun dəyişdiyi bir dövr kimi də xarakterizə olunur. Ali təhsil təkcə sosial və intellektual inkişafın mühüm mərhələsi deyil, həm də ailə büdcəsinə birbaşa təsir göstərən iqtisadi prosesdir. Universitetə qəbul olunan tələbənin təhsil aldığı illər ərzində ailənin maliyyə prioritetləri dəyişir, əvvəlki dövrlə müqayisədə yeni xərclər meydana çıxır və mövcud gəlirlərin daha səmərəli idarə olunmasına ehtiyac yaranır. Xüsusilə bir ailədə eyni vaxtda bir neçə övladın təhsil alması və ya tələbənin başqa şəhərdə universitetə qəbul olunması bu məsələni daha da aktuallaşdırır. Belə hallarda təhsil artıq yalnız fərdi inkişaf məsələsi deyil, həm də ailənin ümumi iqtisadi imkanları ilə sıx bağlı olan bir prosesə çevrilir. Müasir dövrdə ali təhsil əvvəlki illərlə müqayisədə daha geniş anlayış ifadə edir. Universitet həyatı auditoriyada keçirilən dərslərlə məhdudlaşmır. Təhsil prosesi tələbənin gündəlik həyat tərzini, sosial mühitini, texnologiyadan istifadə imkanlarını, yaşayış şəraitini və ümumilikdə həyat xərclərini də əhatə edir. Məhz buna görə də universitetə qəbul xəbəri ailələr üçün sevindirici olmaqla yanaşı, eyni zamanda uzunmüddətli maliyyə planlaşdırmasını zəruri edən bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.Təhsil iqtisadiyyatının araşdırmaları da göstərir ki, ali məktəbə qəbul ailə büdcəsinin xərclər strukturunda müəyyən dəyişikliklər yaradır. Gəlirlərin bölüşdürülməsi, prioritetlərin yenidən müəyyənləşdirilməsi və xərclərin daha dəqiq planlaşdırılması bir çox ailə üçün vacib məsələyə çevrilir. Xüsusilə orta gəlirli ailələrdə bu dəyişikliklər daha aydın hiss olunur. Digər tərəfdən, ali təhsil təkcə ailələrin deyil, bütövlükdə ölkənin iqtisadi inkişafı baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyır. Yüksək ixtisaslı insan kapitalının formalaşması üçün təhsilə ayrılan vəsait gələcəyə yönəlmiş investisiya hesab olunur. Bununla yanaşı, həmin investisiyanın ailələr üçün nə dərəcədə əlçatan olması, maliyyə yükünün necə bölüşdürülməsi və tələbələrin təhsil müddətində qarşılaşdıqları iqtisadi çətinliklər də mühüm müzakirə mövzusudur. Çünki ali təhsil imkanlarının genişlənməsi ilə yanaşı, bu imkanlardan səmərəli istifadə olunması üçün maliyyə dayanıqlılığı da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu gün universitet həyatı ilə bağlı aparılan müzakirələrdə yalnız tədrisin keyfiyyəti, ixtisas seçimi və gələcək məşğulluq imkanları deyil, tələbələrin sosial rifahı və iqtisadi vəziyyəti də ön plana çıxır. Ailələrin gəlir səviyyəsi, yaşayış yeri, iqtisadi imkanları və sosial şəraiti tələbənin universitet həyatına birbaşa təsir edən amillər sırasındadır. Məhz buna görə də təhsil xərcləri məsələsi fərdi ailə büdcəsindən kənara çıxaraq daha geniş sosial-iqtisadi mövzu kimi qiymətləndirilir. Bəs universitetə yeni qəbul olan tələbələri hansı maliyyə reallıqları gözləyir? Ailə büdcəsində ən böyük yükü hansı istiqamətlər formalaşdırır? Son illərdə tələbə həyatının iqtisadi tərəfi necə dəyişib və ailələr bu prosesə necə hazırlaşmalıdır?

Mövzunu iqtisadçı ekspert Bella Bəşirova Olaylar.az-a şərh edib. İqtisadçı bildirib ki, universitetə qəbul xəbəri hər bir ailə üçün böyük sevinc və qürur mənbəyidir. Lakin bu sevincin arxasında yeni maliyyə öhdəlikləri də dayanır. Bir çox ailələr universitetə qəbul prosesində əsas diqqəti yalnız təhsil haqqına yönəldirlər. Halbuki ali təhsil dövründə yaranan xərclər təkcə universitetə ödənilən məbləğlə məhdudlaşmır. Əslində tələbə həyatının gündəlik reallığı göstərir ki, təhsil haqqından əlavə çoxsaylı zəruri xərclər mövcuddur və bunlar ailə büdcəsinə ciddi təsir göstərir. Əksər ailələr yalnız təhsil haqqını nəzərə alırlar. Halbuki universitet həyatı əlavə xərclər də yaradır. Bunlara yataqxana və ya kirayə haqqı, nəqliyyat, dərsliklər və elektron resurslar, noutbuk və digər texniki avadanlıqlar, gündəlik qidalanma, geyim, internet və mobil rabitə xərcləri daxildir. Xüsusilə başqa şəhərdə təhsil alan tələbələr üçün bu xərclər gözləniləndən xeyli yüksək olur. Əgər tələbə yaşadığı şəhərdən kənarda təhsil alırsa, onun qarşılaşacağı maliyyə yükü daha da artır. Belə hallarda ailə yalnız universitetə ödənilən təhsil haqqını deyil, eyni zamanda yaşayış üçün mənzil və ya yataqxana, gündəlik qida təminatı, şəhərdaxili nəqliyyat, rabitə vasitələri və digər gündəlik ehtiyacları da qarşılamaq məcburiyyətində qalır. Müasir təhsil sistemi həm də texnologiyadan geniş istifadəni tələb etdiyindən noutbuk, planşet, müxtəlif proqram təminatları və elektron tədris platformalarına çıxış da artıq əlavə deyil, zəruri xərclər sırasına daxildir. Bütün bunlar göstərir ki, ali təhsil yalnız akademik proses deyil, eyni zamanda ailə büdcəsinin uzunmüddətli planlaşdırılmasını tələb edən maliyyə öhdəliyidir. Xüsusilə dörd və ya daha artıq il davam edən ali təhsil müddətində bu xərclərin davamlı xarakter daşıması ailələrin maliyyə yükünü daha da artırır. Bu yükün həcmi isə ailənin gəlir səviyyəsindən və tələbənin harada təhsil almasından birbaşa asılıdır. Orta gəlirli ailələrdə bir tələbənin illik xərcləri ailə büdcəsinin təxminən 20-40 faizini təşkil edə bilər. Əgər tələbə kirayədə qalırsa və ödənişli əsaslarla təhsil alırsa, bu yük daha da artır. Bu ümumi xərclərin əsas hissəsini bir neçə istiqamət təşkil edir. İlk növbədə kirayə mənzil və ya yataqxana xərcləri ailə büdcəsində ən böyük paya malik olur. Bundan əlavə gündəlik qidalanma, şəhərdaxili nəqliyyat, tədris vəsaitləri, kitablar, elektron resurslar, noutbuk və digər texniki avadanlıqlar, eləcə də gündəlik şəxsi xərclər tələbənin aylıq büdcəsinin ayrılmaz hissəsidir. Bu xərclərin hər biri ayrı-ayrılıqda kiçik görünsə də, il ərzində toplandıqda kifayət qədər böyük məbləğ formalaşdırır. Xüsusilə ödənişli əsaslarla ali təhsil alan və kirayə mənzildə yaşayan tələbələr üçün vəziyyət daha fərqlidir. Belə ailələr eyni vaxtda həm təhsil haqqını, həm də yaşayış və gündəlik tələbat xərclərini qarşıladıqları üçün maliyyə yükü daha da artır. Bu səbəbdən ailələr ali məktəbə qəbul zamanı yalnız təhsil haqqını deyil, tələbənin bütün təhsil dövrü ərzində yaranacaq ümumi xərcləri də əvvəlcədən nəzərə almalıdırlar. Əslində bir çox hallarda ailələr təhsil haqqını əsas xərc hesab etsələr də, sonradan qarşılaşdıqları əlavə ödənişlər onların ilkin hesablamalarından xeyli artıq olur. Bir çox hallarda məhz bu xərclərin cəmi təhsil haqqına yaxın, bəzən isə ondan da yüksək olur. Bu onu göstərir ki, ali təhsil dövründə ailənin əsas maliyyə yükünü yalnız universitetə ödənilən vəsait müəyyən etmir. Tələbənin gündəlik yaşayışını təmin edən bütün digər istiqamətlər də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Məhz buna görə də bəzi hallarda əlavə yaşayış və sosial xərclərin ümumi məbləği universitetin illik təhsil haqqını belə üstələyə bilir. Bu reallıq ailələrin maliyyə planlamasında bütün xərclərin birlikdə qiymətləndirilməsinin vacibliyini göstərir.

Ekspertin sözlərinə görə, son illərdə müşahidə olunan qiymət artımları isə bu yükü daha da ağırlaşdırıb. Ən ciddi bahalaşma kirayə mənzil bazarında, qida məhsullarında, ictimai iaşədə, nəqliyyat xidmətlərində və rəqəmsal avadanlıqlarda müşahidə olunur. İnflyasiya bu sahələrə daha çox təsir etdiyindən ailələrin tələbə xərcləri də əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Kirayə bazarında qiymətlərin yüksəlməsi xüsusilə böyük şəhərlərdə təhsil alan tələbələrin ailələri üçün əlavə maliyyə çətinlikləri yaradır. Bununla yanaşı ərzaq məhsullarının bahalaşması gündəlik qidalanma xərclərinin artmasına səbəb olur. İctimai iaşə obyektlərində qiymət artımı, nəqliyyat xidmətlərinin dəyərinin yüksəlməsi və rəqəmsal texnologiyalara olan tələbatın artması da ümumi tələbə büdcəsini əvvəlki illərlə müqayisədə daha yüksək səviyyəyə çatdırır. İnflyasiya bu istiqamətlərə daha çox təsir göstərdiyi üçün ailələrin ali təhsillə bağlı maliyyə yükü də ildən-ilə artır. Belə şəraitdə düzgün maliyyə planlaşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ən vacib məsələ əvvəlcədən maliyyə planlaşdırılmasıdır. Ailələr illik təhsil büdcəsi hazırlamalı, aylıq xərcləri nəzarətdə saxlamalı, təcili hallar üçün ehtiyat fondu yaratmalı, tələbələrin təqaüd və digər dəstək proqramlarından istifadə etməsinə çalışmalı, lazımsız istehlak xərclərini azaltmalıdırlar. İllik büdcənin əvvəlcədən hazırlanması ailəyə bütün mümkün xərcləri əvvəlcədən görməyə imkan verir. Aylıq xərclərin davamlı izlənilməsi isə lazımsız maliyyə itkilərinin qarşısını almağa kömək edir. Ehtiyat maliyyə fondunun yaradılması gözlənilməz hallar zamanı ailənin əlavə borclanmasının qarşısını ala bilər. Eyni zamanda tələbələrin mövcud təqaüd proqramlarından, sosial dəstək mexanizmlərindən və digər imkanlardan istifadə etməsi ailə büdcəsinin yükünü müəyyən qədər azalda bilər. Gündəlik istehlak vərdişlərinin düzgün qurulması və lazımsız xərclərin minimuma endirilməsi də maliyyə dayanıqlığının qorunmasına xidmət edir.

"Təhsil xərci əslində istehlak deyil, insan kapitalına qoyulan investisiyadır. Düzgün planlaşdırılan bu investisiya gələcəkdə həm ailənin, həm də ölkə iqtisadiyyatının inkişafına töhfə verir. Ali təhsilə ayrılan vəsait qısamüddətli xərc kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu vəsait insanın bilik və bacarıqlarının inkişafına, gələcək peşə fəaliyyətinə və əmək bazarında rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına yönəlmiş uzunmüddətli investisiyadır. Təhsilə qoyulan investisiya gələcəkdə daha yüksək gəlir imkanları, peşəkar inkişaf və cəmiyyətin iqtisadi potensialının güclənməsi baxımından mühüm rol oynayır. Universitetə qəbul təkcə sevindirici hadisə deyil, həm də ailə büdcəsi üçün yeni maliyyə mərhələsinin başlanğıcıdır. Buna görə də ailələr yalnız təhsil haqqını deyil, bütün əlavə xərcləri əvvəlcədən hesablamalı və büdcələrini planlı şəkildə idarə etməlidirlər. Təhsilə çəkilən vəsait gələcəyə qoyulan ən dəyərli investisiyadır", - deyə iqtisadçı vurğulayıb.

Səidə Ramazanova