Rəqəmsal dövrdə canlı musiqi: Çalğı alətləri öz dəyərini qoruyurmu?

Musiqi bəşəriyyət tarixinin ən qədim və ən təsirli sənət növlərindən biridir. O, təkcə insanın estetik zövqünü formalaşdıran bir vasitə deyil, həm də cəmiyyətlərin tarixini, mədəniyyətini, həyat tərzini və mənəvi dəyərlərini özündə yaşadan mühüm bir irsdir. Minilliklər boyu insanlar sevincini, kədərini, qəhrəmanlığını, sevgisini və ümidlərini musiqi ilə ifadə edib. Dillər, sərhədlər və zaman dəyişsə də, musiqinin insanları birləşdirmək, duyğular arasında körpü yaratmaq gücü dəyişməyib. Düşünürəm ki, musiqinin cəmiyyət həyatındakı rolu təkcə əyləncə ilə məhdudlaşmır. O, milli kimliyin qorunmasında, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsində, insanların estetik dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm yer tutur. Hər xalqın özünəməxsus musiqi dili, melodiyası və ifa ənənəsi var. Bu xüsusiyyətlər həmin xalqın tarixini, adət-ənənələrini, dünyaya baxışını və milli ruhunu əks etdirir. 

Azərbaycan musiqi mədəniyyəti də dünyanın ən zəngin musiqi xəzinələrindən biridir. Muğam sənəti, aşıq yaradıcılığı, xalq mahnıları və klassik bəstəkar məktəbi əsrlər boyu formalaşaraq bu günə qədər yaşamağı bacarıb. Azərbaycan musiqisi öz dərin fəlsəfəsi, zəngin melodik quruluşu və emosional təsir gücü ilə seçilir. Bu zəngin musiqi irsinin formalaşmasında və yaşadılmasında milli çalğı alətlərinin xüsusi rolu var. Tar, kamança, saz, balaban, nağara, qaval, ud, qanun və digər alətlər əsrlər boyu Azərbaycan musiqisinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu alətlər sadəcə səs yaradan vasitələr deyil, milli mədəniyyətimizin daşıyıcılarıdır. Onların hər biri özünəməxsus tembri, ifa texnikası və tarixi ilə xalqımızın mənəvi sərvətini əks etdirir.  Çalğı alətləri yüzillər ərzində toylarımızın, el şənliklərimizin, dövlət tədbirlərimizin, teatr və konsert səhnələrinin ayrılmaz hissəsi olub. Onların sədası ilə nəsillər böyüyüb, milli musiqi məktəbləri formalaşıb, ustad sənətkarlar yetişib. Bu alətlər yalnız peşəkar musiqiçilərin deyil, həm də xalqın gündəlik həyatının bir parçası kimi qəbul edilib. Məhz buna görə də milli çalğı alətlərinin qorunması və yaşadılması təkcə musiqinin deyil, bütövlükdə milli-mədəni irsin qorunması deməkdir.

Son illər texnologiyanın sürətli inkişafı musiqi sahəsində də bir sıra dayişikliklər yaradıb. Rəqəmsal platformalar, süni intellekt texnologiyaları, elektron musiqi proqramları və kompüter əsaslı səs sistemləri musiqinin hazırlanması və təqdimat formasını xeyli dəyişib. Bu gün bir çox musiqi əsərləri studiyada virtual alətlər vasitəsilə hazırlanır, elektron səslər canlı ifanı müəyyən qədər əvəz edir.

Mövzu ilə bağlı daha ətraflı bəstəkar, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü Vəfa Bağırzadə ilə söhbət etdik:

-Vəfa  xanım, rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı canlı musiqi ifaçılığına və çalğı alətlərinin cəmiyyətdəki roluna necə təsir göstərib?

-Düşünürəm ki, rəqəmsal texnologiyalar musiqi sahəsində çox böyük imkanlar yaradıb.

Bu gün musiqinin yazılması, ifası, aranjimanı, yayımı və təbliği əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha əlçatan və sürətlidir. İnternet platformaları və sosial media sayəsində musiqiçilər öz ifalarını, yaradıcılıqlarını dünyanın istənilən nöqtəsinə çatdıra bilir, yeni auditoriya qazanırlar. Musiqi təhsili baxımından da onlayn dərslər, not proqramları və digər resurslar öyrənmə prosesini xeyli asanlaşdırıb. Lakin bütün bu yeniliklərə baxmayaraq, canlı ifanın yaratdığı emosional təsir hələ də əvəzolunmazdır. Musiqi alətinin təbii tembri,  ifaçının  ötürdüyü duyğuları və səhnədəki enerjisi dinləyici ilə birbaşa emosional bağ yaradır. Heç bir texnologiya konsert zalında yaşanan  canlı atmosferi tam şəkildə əvəz edə bilmir. Mən hesab edirəm ki, texnologiya canlı musiqinin əvəzedicisi deyil, onun inkişafına xidmət edən vasitədir. Əsas məsələ bu imkanlardan ənənəvi musiqi dəyərlərini qoruyaraq düzgün istifadə etməkdir.

-Sizcə, elektron musiqi və süni intellekt vasitəsilə hazırlanan musiqilər ənənəvi çalğı alətlərinin əhəmiyyətini azaldır, yoxsa onların dəyərini daha da ön plana çıxarır?

-Süni intellekt və elektron musiqi müasir dövrün reallığıdır və yaradıcı prosesdə yeni imkanlar təqdim edir. Bu texnologiyalar bəstələmə, aranjiman və səs emalı sahəsində musiqiçilərin işini asanlaşdırır, fərqli eksperimentlər aparmağa şərait yaradır. Lakin musiqinin əsasında insanın duyğuları, düşüncəsi və bədii təfəkkürü dayanır.

Süni intellekt mövcud məlumatlar əsasında yeni musiqi nümunələri yarada bilər, amma o, insanın yaşadığı hissləri və daxili dünyasını tam şəkildə ifadə edə bilmir. Məhz buna görə düşünürəm ki, bu texnologiyalar ənənəvi çalğı alətlərinin əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, onların bənzərsiz səsini, canlı ifanın dərin emosional gücünü və musiqiçinin peşəkarlığını daha aydın şəkildə ön plana çıxarır. Texnologiya yaradıcılığa dəstək ola bilər, lakin sənətin mərkəzində yenə də insan dayanır.

-Son illərdə gənclərin milli və klassik musiqi alətlərini öyrənməyə marağında hansı dəyişiklikləri müşahidə edirsiniz? Bunun əsas səbəbləri nələrdir?

-Bəli, hesab edirəm ki, son illərdə canlı musiqiyə və instrumental ifaya münasibətdə müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Rəqəmsal texnologiyaların və elektron musiqinin sürətli inkişafı nəticəsində insanlar musiqini daha çox rəqəmsal platformalar vasitəsilə dinləməyə üstünlük verirlər. Bu da müəyyən mənada canlı ifaya marağın əvvəlki illərlə müqayisədə azalmasına səbəb olub.

Bununla belə, canlı musiqiyə marağın tamamilə itdiyini söyləmək düzgün olmazdı. Hələ də konsertlərə, festivallara və müxtəlif musiqi tədbirlərinə maraq göstərən geniş bir dinləyici auditoriyası var. Çünki canlı ifanın yaratdığı emosional təsiri, ifaçı ilə tamaşaçı arasında qurulan birbaşa əlaqəni heç bir texnologiya tam əvəz edə bilmir. Məncə, gələcəkdə canlı musiqinin cəmiyyətdəki mövqeyini daha da möhkəmləndirmək üçün musiqi maarifçiliyinin inkişaf etdirilməsi, instrumental ifanın təbliği və gənclərin bu sahəyə marağının artırılması istiqamətində ardıcıl iş aparılmalıdır.

-Sizcə, canlı musiqini dinləyən insanlarda çalğı alətlərinə və instrumental ifaya münasibət son illərdə dəyişibmi? Bu dəyişiklik özünü necə göstərir?

-Bəli, son illərdə gənclərin milli və klassik musiqi alətlərini öyrənməyə marağında həm müsbət, həm də mənfi istiqamətli dəyişikliklər müşahidə olunur. Bu maraq əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha fərqli xarakter almış, gənclərin seçimlərinə sosial, texnoloji və mədəni amillər daha güclü təsir göstərməyə başlamışdır. Bir tərəfdən rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, sosial media platformalarının geniş yayılması və musiqiyə çıxış imkanlarının artması gənclərin müxtəlif musiqi janrları ilə tanışlığını asanlaşdırmışdır. Digər tərəfdən isə bu proses onların diqqətini daha çox sürətli istehlak olunan, elektron və kommersiya yönümlü musiqiyə yönəltdiyi üçün milli və klassik ifaçılığa marağın müəyyən qədər zəifləməsinə də səbəb olmuşdur.

Milli və klassik musiqi alətlərinin öyrənilməsi uzunmüddətli hazırlıq, yüksək səbir, davamlı məşq və peşəkar rəhbərlik tələb edir. Müasir dövrdə isə gənclərin əhəmiyyətli hissəsi qısa müddətdə nəticə əldə etməyə üstünlük verir. Sosial şəbəkələrin formalaşdırdığı sürətli uğur modeli, qısa videoların populyarlığı və ani tanınmaq arzusu klassik musiqinin tələb etdiyi uzun inkişaf yolunu bəzən ikinci plana keçirir. Nəticədə bəzi gənclər musiqini dərin sənət növü kimi deyil, daha çox populyarlıq qazanmaq vasitəsi kimi qiymətləndirirlər.

Bununla yanaşı, müsbət tendensiyalar da diqqətdən kənarda qalmır. Son illərdə milli musiqi irsinin qorunması və təbliği istiqamətində həyata keçirilən dövlət proqramları, beynəlxalq festivallar, müsabiqələr, ustad dərsləri və müxtəlif mədəni layihələr gənclərin milli musiqi alətlərinə marağının yenidən artmasına müəyyən töhfə verir. Tar, kamança, balaban, qanun kimi milli alətlər, eləcə də fortepiano, skripka və violonçel kimi klassik alətlər üzrə uğur qazanan gənc ifaçıların beynəlxalq müsabiqələrdə əldə etdikləri nailiyyətlər yeni nəsil üçün motivasiya mənbəyinə çevrilir. Bu uğurlar göstərir ki, milli və klassik musiqi yalnız keçmişin irsi deyil, həm də müasir dövrdə beynəlxalq səviyyədə ölkəni təmsil etmək üçün mühüm vasitədir.

Digər mühüm amillərdən biri ailənin və təhsil mühitinin roludur. Musiqiyə dəyər verilən ailələrdə böyüyən uşaqların milli və klassik alətlərə maraq göstərmə ehtimalı daha yüksək olur. Eyni zamanda musiqi məktəblərinin, incəsənət təmayüllü təhsil müəssisələrinin və peşəkar müəllimlərin fəaliyyəti bu marağın formalaşmasında həlledici rol oynayır. Tədris prosesində müasir metodlardan istifadə edilməsi, rəqəmsal texnologiyaların musiqi təhsilinə inteqrasiyası və interaktiv yanaşmaların tətbiqi gənclərin motivasiyasını artıran mühüm amillərdəndir.

Qloballaşma prosesi də bu istiqamətdə ikili təsir göstərir. Bir tərəfdən dünya musiqi mədəniyyəti ilə tanışlıq gənclərin musiqi dünyagörüşünü genişləndirir, fərqli ifa üslublarını öyrənməsinə şərait yaradır. Digər tərəfdən isə xarici populyar musiqinin dominantlığı milli musiqi ənənələrinin kölgədə qalması riskini artırır. Buna görə də milli musiqi irsinin müasir təqdimat formaları ilə təbliği, gənclərin estetik zövqünə uyğun layihələrin hazırlanması və milli alətlərin yeni musiqi üslublarında istifadəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Ümumilikdə hesab edirəm ki, son illərdə gənclərin milli və klassik musiqi alətlərinə marağı tamamilə azalmamış, sadəcə onun mahiyyəti və ifadə forması dəyişmişdir. Bu marağın davamlı inkişaf etməsi üçün ailə, məktəb, mədəniyyət müəssisələri, media və dövlət qurumlarının birgə fəaliyyəti vacibdir. Milli və klassik musiqi yalnız estetik dəyər daşımır, həm də xalqın tarixi yaddaşını, milli kimliyini və mədəni irsini gələcək nəsillərə ötürən mühüm mənəvi sərvətdir. Gənclərin bu irsə marağının artırılması isə cəmiyyətin mədəni inkişafının və milli-mənəvi dəyərlərinin qorunmasının əsas şərtlərindən biri hesab edilməlidir.

-Çalğı alətlərinin və canlı musiqi ənənəsinin gələcək nəsillər arasında qorunması üçün hansı addımların atılmasını vacib hesab edirsiniz?

-İlk növbədə musiqi təhsilinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, uşaqların erkən yaşlardan musiqiyə cəlb olunması və milli musiqi irsinin daha geniş təbliği vacibdir. Məktəblərdə, musiqi məktəblərində və ali təhsil müəssisələrində canlı ifa ənənəsinə xüsusi diqqət yetirilməli, gənclər peşəkar musiqiçilərlə daha çox ünsiyyət qurmaq imkanı əldə etməlidirlər.

Bununla yanaşı, konsertlərin, ustad dərslərinin, festivalların və maarifləndirici layihələrin sayı artırılmalıdır. Rəqəmsal texnologiyalardan da səmərəli istifadə edərək milli və klassik musiqimizi daha geniş auditoriyaya təqdim etmək mümkündür. Sosial media və rəqəmsal platformalar bu baxımdan mühüm rol oynaya bilər.

Ən əsası isə gənc nəslə musiqinin yalnız peşə deyil, xalqın tarixi, milli kimliyi və mədəni yaddaşı olduğunu aşılamaq lazımdır. Mən inanıram ki, ənənə ilə müasirliyi düzgün şəkildə uzlaşdıra bilsək, həm milli çalğı alətlərimiz, həm də canlı musiqi ifaçılığı gələcək nəsillər tərəfindən sevgi ilə qorunacaq, inkişaf etdiriləcək və dünya mədəniyyətində öz layiqli yerini daha da möhkəmləndirəcək