Uşaq sayının azalmasının iqtisadiyyata təsiri necə olacaq?- ÖZƏL

Son illərdə dünyanın bir çox ölkəsində olduğu kimi, Azərbaycanda da doğum səviyyəsinin azalması və əhalinin yaşlanması tendensiyası daha aydın müşahidə olunur. İlk baxışdan bu, yalnız demoqrafik göstərici kimi görünə bilər. Lakin əslində doğum səviyyəsinin azalması gələcək iqtisadi artımın, əmək bazarının, pensiya sisteminin, dövlət maliyyəsinin və milli təhlükəsizliyin taleyini müəyyən edən strateji amillərdən biridir.

İqtisadiyyatın əsas istehsal amillərindən biri insan kapitalıdır. Torpaq, kapital və texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, onları idarə edən insan olmadıqda iqtisadi sistemin dayanıqlılığı zəifləyir. Buna görə də müasir iqtisadiyyatda əhalinin sayı və xüsusilə əmək qabiliyyətli insanların payı iqtisadi inkişafın əsas göstəricilərindən hesab edilir.

Doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi ilk növbədə əmək bazarında özünü göstərəcək. Bu gün doğulmayan uşaqlar təxminən 20-25 ildən sonra iqtisadiyyata daxil olmayacaq işçi qüvvəsidir. Nəticədə müəssisələr ixtisaslı kadr çatışmazlığı ilə üzləşəcək, istehsal imkanları məhdudlaşacaq, xidmət sektorunda əmək resurslarının qiyməti artacaq və əməkhaqları yüksəlsə belə məhsuldarlıq eyni sürətlə artmadıqda inflyasiya təzyiqləri güclənə bilər.

Əhalinin yaşlanması pensiya sisteminə də ciddi təsir göstərəcək. İşləyən insanların sayı azalarkən pensiya alanların sayı artacaq. Bu isə sosial sığorta fondlarına daxilolmaları zəiflədəcək və dövlət büdcəsi üzərində əlavə yük yaradacaq. Gələcəkdə pensiya yaşının artırılması, sosial sığorta haqlarının dəyişdirilməsi və ya dövlət büdcəsindən daha çox subsidiya ayrılması kimi qərarlar aktuallaşa bilər.

İnsan sayının azalması daxili bazarın həcmini də kiçildir. Əhali azaldıqca mənzilə, məişət texnikasına, avtomobilə, təhsil və səhiyyə xidmətlərinə tələbatın artım tempi zəifləyir. Bu isə sahibkarların investisiya marağını azalda və iqtisadi artım tempini aşağı sala bilər. Geniş istehlak bazarı olmayan ölkələr xarici investorlar üçün də əvvəlki qədər cəlbedici görünməyə bilər.

Demoqrafik dəyişikliklər dövlət maliyyəsinə də təsir edir. Yaşlanan cəmiyyət daha çox səhiyyə, sosial müdafiə və uzunmüddətli qulluq xidmətləri tələb edir. Nəticədə büdcə xərclərinin strukturu dəyişir: inkişaf layihələri üçün ayrılan vəsaitin bir hissəsi sosial öhdəliklərin maliyyələşdirilməsinə yönəlir. Bu isə uzunmüddətli iqtisadi inkişaf imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Doğum səviyyəsinin azalmasının səbəbləri çoxşaxəlidir. Şəhərləşmə, yaşayış xərclərinin artması, mənzil probleminin davam etməsi, gənclərin gec ailə qurması, qadınların əmək bazarında fəallığının yüksəlməsi, karyera prioritetləri və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik ailələrin daha az uşaq sahibi olmasına təsir edən əsas amillər sırasındadır. Bu proses yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial və mədəni dəyişikliklərin nəticəsidir.

Müasir texnologiyalar və süni intellekt müəyyən sahələrdə işçi qüvvəsi çatışmazlığını qismən kompensasiya edə bilər. Robotlaşdırma, avtomatlaşdırma və rəqəmsallaşma istehsalın səmərəliliyini artırır. Lakin təhsil, səhiyyə, elm, dövlət idarəçiliyi və yaradıcı iqtisadiyyat kimi sahələrdə insan kapitalını tam əvəz etmək mümkün deyil. Buna görə texnologiya demoqrafik problemləri azalda bilər, lakin onları tam həll edə bilməz.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi uzunmüddətli iqtisadi çağırış yaradır. Məsələn, Yaponiya, Cənubi Koreya və bir sıra Avropa ölkələri yaşlanan əhali səbəbindən əmək bazarında daralma, pensiya sistemində əlavə maliyyə yükü və iqtisadi artımın zəifləməsi ilə üzləşiblər. Bu ölkələr ailələrə maliyyə dəstəyi, vergi güzəştləri, uşaq baxımı xidmətlərinin genişləndirilməsi və gənc ailələrin mənzil təminatı kimi siyasətlər həyata keçirirlər. Lakin təcrübə göstərir ki, demoqrafik prosesləri qısa müddətdə dəyişmək çox çətindir.

Azərbaycan üçün də məsələ yalnız əhalinin sayının deyil, insan kapitalının keyfiyyətinin artırılmasıdır. Ailə institutunun gücləndirilməsi, gənclərin sabit məşğulluğunun təmin edilməsi, əlçatan ipoteka mexanizmlərinin genişləndirilməsi, uşaq bağçalarının əlçatanlığının artırılması, işləyən valideynlər üçün çevik əmək münasibətlərinin təşviqi və uşaqlı ailələrə sosial dəstək proqramlarının gücləndirilməsi doğum səviyyəsinin sabitləşdirilməsinə müsbət təsir göstərə bilər.

Nəticə etibarilə, doğum səviyyəsinin azalması bu günün deyil, gələcək onilliklərin iqtisadi problemidir. Bu gün doğulmayan hər bir uşaq sabah əmək bazarında çatışmayan mütəxəssis, vergi ödəyicisi, sahibkar, alim və ya həkim ola bilərdi. Davamlı iqtisadi inkişaf yalnız maliyyə kapitalı və təbii ehtiyatlar hesabına deyil, güclü insan kapitalı hesabına mümkündür. Buna görə də demoqrafik siyasət sosial məsələ olmaqla yanaşı, ölkənin uzunmüddətli iqtisadi strategiyasının ayrılmaz tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Zahid Fərrux Məmmədov 

Azərbaycan, Rusiya və Türkiyə İqtisad elmləri doktoru, professor