Coğrafiya tale deyil!- ÖZƏL

Son illərdə səhiyyə sistemində icbari tibbi sığortanın genişlənməsi, xidmət həcminin artması, elektron alətlərin tətbiqi və ilkin səhiyyənin yenidən prioritet kimi müəyyənləşdirilməsi mühüm baza formalaşdırıb. Mən bu bazanı kifayət qədər dəyərli hesab edirəm və düşünürəm ki, növbəti mərhələnin ən düzgün sınaq meydanı kənd və dağlıq ərazilərdir. Çünki sistemin gücü, əslində, ən rahat nöqtədə deyil, ən çətin nöqtədə nə qədər işlədiyi ilə ölçülür. 
Kənd və dağlıq ərazilərdə çalışan hər kəs bilir ki, məsələ yalnız məsafə, hava şəraiti və yol deyil. Əsas məsələ tibbi xidmət modelinin yerli reallığa nə dərəcədə uyğunlaşdırılmasıdır. Coğrafiya dəyişməyəcək. Dəyişə bilən isə xidmətin quruluşu, qərarların verilmə məntiqi və cavabdehlik mexanizmidir. İlkin səhiyyə də məhz buna görə sistemin mərkəzində dayanmalıdır: insanın gündəlik həyatına ən yaxın, ən erkən və ən səmərəli müdaxilə məhz burada mümkündür. 
Mənim üçün birinci prinsip budur ki, ilkin səhiyyə periferiyada deyil, mərkəzdə düşünülməlidir. Kənd həkimi, tibb bacısı və feldşer yalnız göndəriş verən həlqə kimi deyil, profilaktikanın, erkən diaqnostikanın, peyvəndin, hamiləlik müşahidəsinin, uşaqların izlənməsinin və xroniki xəstəliklərin nəzarətinin əsas klinik dayağı kimi qəbul olunmalıdır. Bu xətt gücləndikcə xəstəxanaların yükü daha rasional paylanır, vətəndaşın xidmətə çatmaq üçün keçdiyi yol qısalır və xidmət həqiqətən pasiyentyönümlü olur. 
İkinci prinsip budur ki, coğrafiya bəhanə yox, planlaşdırma meyarıdır. Məncə, düzgün sual "ucqar əraziyə niyə çatmaq çətindir?" sualından əvvəl "biz sistemi ən ucqar nöqtə üçün necə qururuq?" sualı olmalıdır. Əgər ən çətin çatılan kənddə yaşayan uşaq üçün peyvənd, hamilə qadın üçün təhlükəsiz marşrut, yaşlı insan üçün planlı nəzarət və xroniki xəstə üçün fasiləsiz müşahidə standart xidmətə çevrilirsə, onda həmin model ölkənin qalan hissəsində də işləyəcək. Əks halda, coğrafiya sadəcə xəritədəki məsafə deyil, xidmət bərabərsizliyi yaradan amilə çevriləcək. 
Üçüncü prinsip rəqəmsal səhiyyəni "əlavə layihə" kimi deyil, struktur element kimi görməkdir. Elektron qeydiyyat, ailə həkimi informasiya sistemi, elektron resept və göndəriş, məsafədən konsultasiya, laborator nəticələrə operativ çıxış və risk qruplarının aktiv çağırışı həkimin işini sadələşdirirsə və xəstənin yolunu qısaldırsa, bu, real innovasiyadır. Rəqəmsal həll yeni kağız yükünün elektron formasına çevrilirsə, o zaman fayda vermir. Ona görə rəqəmsallaşma infrastruktur, təlim, iş axını, ödəniş mexanizmi və monitorinqlə birgə dizayn olunmalıdır. 
Dördüncü prinsip məlumat və şəffaflıqdır. Kənd və dağlıq ərazilər üzrə xəstəlik yükü, müraciət dinamikası, ev ziyarətləri, peyvənd əhatəsi, doğuş marşrutu, təxliyə müddəti, xroniki xəstələrin təqib faizi və xidmət boşluqları elektron sistemdə və coğrafi xəritədə görünmədən idarəetmə tam dəqiq ola bilməz. Məlumat hissiyatı əvəz etməməli, hissiyatı yoxlamalıdır. Güclü idarəetmə o vaxt yaranır ki, resurs bölgüsü də, prioritet seçimi də, nəticə qiymətləndirilməsi də görünən və müqayisə edilə bilən göstəricilər üzərində qurulur. 
Bu mövzuda mənim üçün əsas prinsip bir cümlədə ifadə olunur: ən ucqar kənddə yaşayan vətəndaş üçün tibbi xidmətin səviyyəsi ölkənin səhiyyə strategiyasının nə dərəcədə səmimi, nəticəyönlü və icra qabiliyyətli olduğunu göstərən ən dürüst göstəricidir. Əgər biz doğrudan da "coğrafiya tale deyil" deyiriksə, onda hər yeni qərar, hər yeni proqram və hər yeni idarəetmə addımı özündən bir sual soruşmalıdır: bu addım ən sonuncu dağ kəndində yaşayan insanın gündəlik həyatında nəyi konkret və ölçülə bilən şəkildə yaxşılaşdıracaq? Cavab aydın və ölçülə biləndirsə, sistem coğrafiyanın fövqünə qalxır. Cavab ümumi və abstraktdırsa, coğrafiya hələ də taleyi yazır
Dr. Ravil Qənbərov
Yardımlı Rayon Mərkəzi Xəstəxanası Direktoru