Əmək, sosial fayda və tanınma: müasir iqtisadiyyatın unudulan prinsipi

Müasir iqtisadi sistemdə əmək çox vaxt yalnız gəlir əldə etməyin vasitəsi kimi təqdim olunur. Lakin əmək yalnız fərdi rifahın təmin edilməsi üçün bir mexanizm deyil; o, eyni zamanda cəmiyyətin inkişafına töhfə verməyin, ictimai fayda yaratmağın və sosial tanınma qazanmağın mühüm formasıdır. İqtisadi nəzəriyyə və sosial fəlsəfənin klassik ənənələrində də əmək məhz bu iki ölçüdə - maddi təminat və ictimai dəyər prizmasında qiymətləndirilmişdir. Bununla belə, müasir bazar iqtisadiyyatında bu iki ölçü arasında getdikcə daha böyük bir uyğunsuzluq meydana çıxır.
Əmək bazarının mövcud strukturu çox vaxt cəmiyyət üçün ən vacib olan fəaliyyət sahələrini adekvat şəkildə qiymətləndirmir. Bəzi sahələrdə yüksək gəlirlər əldə olunmasına baxmayaraq, onların ictimai faydası bəzən məhdud ola bilir. Eyni zamanda, cəmiyyətin gündəlik fəaliyyətini təmin edən bir çox peşələr - səhiyyə işçiləri, sosial xidmət əməkdaşları, təhsil işçiləri, logistika və xidmət sektorunda çalışanlar - iqtisadi baxımdan lazımi səviyyədə qiymətləndirilmirlər. Bu paradoks müasir iqtisadi sistemin ən mühüm sosial problemlərindən birini təşkil edir.
COVID-19 pandemiyası bu ziddiyyəti qısa müddət ərzində aydın şəkildə üzə çıxardı. Pandemiya dövründə dünya iqtisadiyyatı demək olar ki, dayanma nöqtəsinə gəldiyi halda, cəmiyyətin həyati funksiyalarını təmin edən bir sıra peşələr xüsusi əhəmiyyət qazandı. Kuryerlər, anbar işçiləri, supermarket kassirləri, tibb bacıları, sanitariya işçiləri və uşaq baxıcıları kimi peşə sahibləri sosial və iqtisadi sistemin fasiləsiz fəaliyyətinin əsas dayaqlarına çevrildilər. Bu dövrdə cəmiyyət onların əməyinə nə qədər dərin şəkildə bağlı olduğunu açıq şəkildə dərk etdi.
Pandemiya yalnız səhiyyə və sosial xidmət sisteminin əhəmiyyətini göstərmədi; o, həm də iqtisadi dəyər anlayışının yenidən düşünülməsi üçün mühüm bir fürsət yaratdı. Bir çox ölkələrdə belə bir sual ortaya çıxdı: cəmiyyət üçün həyati əhəmiyyət daşıyan əmək niyə adekvat iqtisadi və sosial qiymətləndirilməyə malik deyil? Bu sual əmək bazarının strukturuna və müasir iqtisadi siyasətin prioritetlərinə dair geniş ictimai müzakirələrə səbəb oldu.
Əslində, əmək bazarında mövcud olan bu uyğunsuzluq yalnız iqtisadi deyil, həm də institusional və mədəni faktorlarla bağlıdır. Bazar mexanizmləri çox vaxt sosial faydanı deyil, kapitalın gəlirliliyini əsas meyar kimi götürür. Bu isə o deməkdir ki, iqtisadi sistemdə ən yüksək gəlir gətirən fəaliyyət sahələri avtomatik olaraq ən yüksək sosial dəyərə malik fəaliyyət sahələri kimi qəbul edilir. Halbuki reallıqda bu iki meyar çox vaxt üst-üstə düşmür.
Sosial-iqtisadi inkişafın davamlı olması üçün əmək bazarında iqtisadi mükafat ilə ictimai fayda arasında müəyyən tarazlığın mövcudluğu vacibdir. Əgər cəmiyyət üçün həyati əhəmiyyət daşıyan peşələr lazımi sosial tanınma və iqtisadi təminat əldə etmirsə, bu, uzunmüddətli perspektivdə həm sosial bərabərsizliyi dərinləşdirir, həm də institusional etimadı zəiflədir. Belə bir şəraitdə cəmiyyətin əsas funksiyalarını təmin edən peşələrə maraq azalır və bu sahələrdə kadr çatışmazlığı yaranır.
Pandemiya dövründə yaranmış müzakirələr əmək bazarında dəyər sisteminin yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün mühüm bir fürsət idi. Bu, dövlət siyasətində və sosial institutlarda yeni yanaşmaların formalaşdırılması üçün başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilərdi. Məsələn, sosial əhəmiyyətə malik peşələr üçün xüsusi stimullaşdırıcı mexanizmlərin yaradılması, əmək haqqı siyasətində sosial faydanın nəzərə alınması və sosial xidmət sektorunun institusional gücləndirilməsi kimi tədbirlər müzakirə olunurdu.
Lakin pandemiya başa çatdıqdan sonra bu müzakirələrin əhəmiyyətli hissəsi tədricən arxa plana keçdi. Cəmiyyət və iqtisadi sistem yenidən əvvəlki davranış modellərinə qayıtdı. Bu isə göstərir ki, qlobal böhranlar çox vaxt müəyyən həqiqətləri üzə çıxarsa da, onların yaratdığı dərslər hər zaman institusional dəyişikliklərə çevrilmir.
Müasir iqtisadi siyasətin qarşısında duran əsas çağırışlardan biri əmək bazarında sosial fayda və iqtisadi mükafat arasındakı bu struktur uyğunsuzluğu aradan qaldırmaqdır. Bu məqsədlə dövlət siyasəti yalnız iqtisadi effektivliyi deyil, həm də sosial ədaləti nəzərə almalıdır. Əmək bazarının gələcək inkişaf modeli cəmiyyət üçün strateji əhəmiyyət daşıyan fəaliyyət sahələrinin daha yüksək sosial status və iqtisadi təminat əldə etməsinə imkan yaratmalıdır.
Nəticə etibarilə, əmək yalnız iqtisadi kateqoriya deyil. O, eyni zamanda sosial və mənəvi bir institutdur. 
Bu kontekstdə xüsusi qeyd edilməli olan peşələrdən biri də professor və müəllim əməyidir. Universitet professoru yalnız bilik ötürən şəxs deyil; o, eyni zamanda yeni bilik yaradan, tədqiqat aparan, gənc nəslin intellektual və peşəkar formalaşmasına töhfə verən əsas sosial institutlardan birinin - universitetin - daşıyıcısıdır. Professorun fəaliyyəti bir neçə istiqamətdə ictimai fayda yaradır: elmi tədqiqatların aparılması, yeni ideyaların və texnologiyaların formalaşması, gələcək mütəxəssislərin hazırlanması və cəmiyyətin intellektual potensialının inkişafı.
Mədəniyyət və incəsənət sahəsində "yüksək sənət" və "kütləvi zövq" arasında fərq qoymaq çox vaxt intellektual elitlərin formalaşdırdığı bir yanaşmadır. Məsələn, opera və klassik musiqi ənənəvi olaraq yüksək sənət kimi qəbul edilir və əsasən daha təhsilli və imkanlı auditoriya tərəfindən izlənilir. Buna baxmayaraq, bu sahə bir çox ölkələrdə dövlət tərəfindən ciddi şəkildə subsidiyalaşdırılır və maliyyə dəstəyi alır.
Eyni zamanda, xalqın gündəlik həyatından doğan və daha geniş kütlələr tərəfindən sevilən musiqi janrları isə çox vaxt eyni səviyyədə institusional dəstək görmür. Bu vəziyyət yalnız mədəni zövq məsələsi deyil, həm də sosial dəyər və iqtisadi qiymətləndirmə məsələsidir.
Azərbaycan reallığında bu paradoks bəzən daha kəskin görünür. Bir tərəfdən, yüksək peşəkarlıq, uzun illər təhsil və ciddi yaradıcılıq tələb edən sənət və elm sahələri çox vaxt məhdud maliyyə imkanları ilə fəaliyyət göstərir. Digər tərəfdən isə kütləvi əyləncə bazarında - xüsusilə toy sənayesində - bəzi müğənnilər qısa müddətdə çox böyük gəlirlər əldə edə bilirlər. Bəzən bir toy gecəsində qazanılan məbləğ bir alim və ya professorun aylıq, hətta illik gəlirindən daha yüksək olur.
Bu vəziyyət cəmiyyətin dəyər sistemində müəyyən suallar doğurur. Əlbəttə, hər bir insanın musiqi zövqü fərqlidir və kiminsə hansı janrı sevməsi tamamilə təbiidir. Lakin məsələ yalnız zövq məsələsi deyil; məsələ cəmiyyətin hansı fəaliyyətləri daha çox qiymətləndirdiyi və hansı sahələrə daha çox sosial status və iqtisadi dəyər verdiyidir.
Əgər bir cəmiyyətdə qısa müddətli əyləncə sənayesi yüksək gəlir və sosial populyarlıq əldə etdiyi halda, elm, təhsil və intellektual fəaliyyət sahələri lazımi səviyyədə qiymətləndirilmirsə, bu, uzunmüddətli perspektivdə həmin cəmiyyətin intellektual kapitalına təsir göstərə bilər. Çünki universitetlərdə çalışan alimlər və professorlar yalnız bilik ötürmürlər; onlar ölkənin gələcək inkişafı üçün insan kapitalı formalaşdırırlar.
Buna görə də əsas məsələ insanların hansı musiqini sevməsi deyil. Əsas məsələ cəmiyyətin dəyər sisteminin necə qurulmasıdır. Bir tərəfdə qısa müddətli populyarlıq və əyləncə iqtisadiyyatı, digər tərəfdə isə uzunmüddətli inkişafın əsasını təşkil edən elm, təhsil və mədəniyyət institutları dayanır.
Sağlam cəmiyyətlərdə bu iki sahə arasında balans qorunur. Çünki cəmiyyət yalnız əyləncə ilə inkişaf edə bilməz; o, eyni zamanda bilik, elm və intellektual kapital üzərində qurulmalıdır.
Buna baxmayaraq, bir çox ölkələrdə akademik əməyin sosial və iqtisadi qiymətləndirilməsi adekvat səviyyədə deyil. Halbuki akademik əməyin real nəticələri çox vaxt uzunmüddətli perspektivdə ortaya çıxır və onun cəmiyyətə təsiri birbaşa iqtisadi göstəricilərlə ölçülə bilmir. Universitet professorunun yetişdirdiyi tələbələr, yaratdığı elmi məktəblər və formalaşdırdığı intellektual mühit bir ölkənin strateji inkişafının əsas kapitalını təşkil edir.Cəmiyyətin davamlı inkişafı üçün əmək yalnız bazar dəyəri ilə deyil, həm də onun yaratdığı ictimai fayda və sosial əhəmiyyət prizmasında qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma müasir iqtisadiyyatın daha ədalətli və dayanıqlı inkişafı üçün vacib intellektual və institusional əsaslardan birini təşkil edir.

Zahid Fərrux  Məmmədov

İqtisad elmlər doktoru, professor