Hicablı məktəbli: Valideyn iradəsi, yoxsa uşaq azadlığı?

Son illər Azərbaycan cəmiyyətində zaman-zaman gündəmə gələn, lakin heç vaxt tam səngiməyən mövzulardan biri azyaşlı uşaqların məktəbə hicabla göndərilməsi məsələsidir. Bu mövzu hər dəfə yenidən müzakirə predmeti olduqda təkcə dini baxışları deyil, hüquqi normaları, uşağın psixoloji inkişafını, valideyn məsuliyyətini və dövlətin dünyəvi xarakterini də ön plana çıxarır. Hazırda isə məsələ yenidən aktuallaşıb və bu dəfə müzakirələrin mərkəzində "Uşaq hüquqları haqqında" qanuna təklif edilən dəyişikliklər dayanır. Müzakirələrin bu qədər həssas və emosional keçməsinin səbəbi təsadüfi deyil. Çünki söhbət bir tərəfdən valideynin övladını öz dünyagörüşünə uyğun böyütmək hüququndan, digər tərəfdən isə hələ formalaşma mərhələsində olan uşağın seçim azadlığından, psixoloji sağlamlığından və gələcək həyatına təsir edəcək qərarlardan gedir. Bu isə istənilən cəmiyyət üçün çətin balans tələb edən bir məsələdir.
Hazırda müzakirə olunan "Uşaq hüquqları haqqında" qanun layihəsində əsas vurğu uşağın iradəsinin nəzərə alınmasına və onun məcburiyyətə məruz qalmamasına yönəlib. Layihəyə əsasən, uşaqlar dini inanclara, ayinlərə və ya davranış modellərinə məcbur edilə bilməz. Sənəddə açıq şəkildə qeyd olunur ki, valideynlərin övladlarını öz dini və mənəvi inanclarına uyğun tərbiyə etmək hüququ tanınır, lakin bu hüquq uşağın seçim azadlığını, psixoloji inkişafını və fərdi formalaşmasını məhdudlaşdırmamalıdır.
Bu yanaşma hüquqi baxımdan təsadüfi deyil. Müasir uşaq hüquqları konsepsiyasında uşaq artıq valideynin "mülkiyyəti" kimi deyil, müstəqil hüquq subyekti kimi qəbul olunur. Yəni valideyn övladına istiqamət verə, onu tərbiyələndirə bilər, lakin onun adından məcburi və dönməz seçimlər etməsi hüquqi baxımdan mübahisəli hesab olunur. Qüvvədə olan "Təhsil haqqında" qanun isə məktəblərdə hicabı birbaşa qadağan etmir. Qanunda "hicab qadağandır" kimi konkret bir müddəa yoxdur. Bununla belə, sənəd vahid məktəbli formasını məcburi hesab edir. Praktikada əsas ziddiyyət də məhz bu nöqtədə ortaya çıxır. Çünki vahid məktəbli forması ilə hicab anlayışı bəzən üst-üstə düşmür və bu, məktəb rəhbərlikləri ilə valideynlər arasında mübahisələrə səbəb olur.

Mövzu ilə bağlı Olaylar.az-a danışan filologiya elmləri doktoru, dosent Vüsalə Ağabəyli bildirib ki, ölkəmizdə azyaşlıların məktəbə hicabla göndərilməsi məsələsi yalnız dini azadlıq kontekstində deyil, ilk növbədə uşaq hüquqları, təhsilin dünyəvi xarakteri və uşağın psixoloji inkişafı prizmasından dəyərləndirilməlidir: Mənim mövqeyimə görə, söhbət azyaşlılardan gedirsə, məktəblərdə hicabla bağlı məhdudiyyətlərin tətbiqi hüquqi və etik baxımdan əsaslandırıla bilər. Hazırda müzakirə olunan "Uşaq hüquqları haqqında" qanun layihəsi çox mühüm bir prinsip irəli sürür: uşağın dini inanclara məcbur edilməsinin yolverilməzliyi. Bu yanaşma beynəlxalq uşaq hüquqları standartlarına, xüsusilə də uşağın azad iradəsinin formalaşması prinsipinə tam uyğundur. Azyaşlı uşaq dini simvolu, hicabı şüurlu seçim kimi deyil, çox vaxt valideyn iradəsinin davamı kimi daşıyır. Bu isə artıq inancların ötürülməsi yox, yönləndirilməsi və məcbur edilməsi riskini yaradır. Hətta bəzən bu məcburiyyət, həmyaşıdlarından fərqləndirilmə uşağa o qədər psixoloji təsir göstərir ki, sevəcəyi dinə nifrət, qəzəb oyadır. Məktəb isə ideoloji neytral məkan olmalıdır.

Dosent qeyd edib ki, vahid məktəbli forması ilə dini ifadə azadlığı arasında balans necə qorunmasını sorğulayırıqsa, burada əsas məsələ balansın kimin xeyrinə qurulmasıdır. Məncə, balans uşağın və ya ailənin deyil, uşağın hüquqlarının xeyrinə qurulmalıdır. Vahid məktəbli forması nə üçündür? Vahid məktəbli forması, dinindən, yanaşmasından, münasibəti və zümrəsindən asılı olmayaraq sosial bərabərliyi qoruyur, dini və ideoloji fərqlərin məktəb mühitində ön plana çıxmasının qarşısını alır, uşaqları erkən yaşda identiklik, kimlik təzyiqindən qoruyur. Psixoloji cəhətdən sağlam yetişmiş uşaq təbii ki, lazım gələndə öz seçimini etməkdə azaddır. Yetkinlik yaşına çatmış şəxslər üçün dini ifadə azadlığı müzakirə mövzusu ola bilər. Amma məcburi ümumi təhsil mərhələsində, xüsusən ibtidai və orta məktəbdə, vahid forma prinsipi daha üstün hüquqi arqumentlərə malikdir.

"O ki qaldı  qanunvericilikdəki "qeyri-müəyyənliyin" aradan qaldırılmasına, hazırkı problem ondan ibarətdir ki, "Təhsil haqqında" qanun vahid məktəbli formasını nəzərdə tutur, lakin dini simvolların, hicabın bu formaya uyğunluğu, azyaşlı və yetkin şagirdlər arasında fərq, məktəblərin və valideynlərin məsuliyyət sərhədləri aydın şəkildə göstərilmir. Əslində, bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq üçün geyim kodeksi ilə bağlı ayrıca və açıq normativ akt qəbul edilməlidir. Azyaşlı şagirdlər üçün hicabın təhsil müəssisələrində istifadəsinə dair aydın məhdudiyyətlər müəyyənləşdirilməlidir. Əsas məsələ isə odur ki,  "Valideyn hüququ" ilə "uşağın mənafeyi" anlayışları qanunda qarışdırılmamalı, uşağın psixoloji və sosial inkişafı açıq şəkildə prioritet elan edilməlidir. Məktəblər üçün vahid tətbiq mexanizmi yaradılmalı, qərarlar direktorların və ya fərdi məktəblərin ixtiyarına buraxılmamalıdır.
Nəticə olaraq, bu məsələ nə dinə qarşı çıxmaqdır, nə də valideynlərin hüquqlarının inkarı. Bu, uşağın dünyəvi, təhlükəsiz və azad inkişaf hüququnun qorunması məsələsidir. Dövlətin və təhsilin borcu da məhz budur", - deyə Vüsalə Ağabəyli vurğulayıb.

Mövzunu ilahiyyatçı ekspert Fazil Əhməd də şərh edib. Ekspert bildirib ki, bu müzakirələrə münasibəti əsasən iki formada müşahidə edirik. Birincisi, bəzi dindarların radikal və təhqiramiz münasibətidir - sərt çağırışlarla, emosional və qarşıdurma yaradan yanaşmalarla. İkincisi isə mənim üstünlük verdiyim mövqedir: dinc formada insanları düşünməyə dəvət etmək, eyni zamanda məsələyə hüquqi və dini baxımdan maarifləndirici münasibət bildirmək və mövzunun mahiyyətini izah etmək. Mən məhz ikinci mövqeyə üstünlük verirəm və həm çıxışlarımda, həm də yazılarımda çalışıram ki, insanlar bu mövzuda bir-birinə qarşı xoşagəlməz, təhqiramiz ifadələr işlətməsinlər, eləcə də qərar qəbul edən dövlət qurumlarına qarşı radikal düşüncələr formalaşmasın. Son dövrlərdə bu iki yanaşmanı açıq şəkildə görürük və  bacardığımız qədər maarifləndirici iş aparmağa çalışırıq ki, cəmiyyətdə, xüsusilə dindarlarla qeyri-dindarlar arasında qarşılıqlı hörmətsizlik və təhqiramiz münasibətlər yaranmasın.

"Məsələnin mahiyyətinə gəldikdə isə qeyd etmək istəyirəm ki, əsas müzakirə obyekti məcburiyyət məsələsidir. Yəni söhbət ondan gedir ki, əgər bir uşaq məcbur edilirsə. Hətta bu barədə hansısa qərar qəbul olunsa belə, onun işləmə mexanizmi hazırda aydın və yetərli deyil. Biz demokratik ölkə olaraq beynəlxalq aləmə bu mövzuda tövsiyə və izah xarakterli bir yanaşma təqdim edirik. Beynəlxalq praktikaya baxsaq istər Almaniyada, istər Fransada, istər Rusiyada, Gürcüstanda və digər ölkələrdə azyaşlı uşaqların, xüsusilə qız uşaqlarının məktəblərə hicabla getməsi problem yaratmır. Azərbaycanda da bu məsələ problem deyil. Ölkə başçısı bu mövzuda rusiyalı jurnalistin sualını cavablandırarkən açıq şəkildə bildirib ki, Azərbaycanda məktəblərdə və universitetlərdə hicab qadağası yoxdur. Bu, çox mühüm bir mövqedir və digər qurumlar da ictimai müzakirələr zamanı bu mövqeyə hörmətlə yanaşmalıdırlar. Yəni əsas məsələ budur ki, hicab qadağan deyil və hicablı uşaqların məktəbə getməsi konstitusion hüquqdur. Hər bir valideynin hüququ var ki, övladını hicablı şəkildə məktəbə göndərsin. Bütün müzakirələr yalnız məcburiyyət üzərində qurulmalıdır. Beynəlxalq kontekstdə də heç bir demokratik ölkədə hicablı uşaqların və ya hicablı müəllimlərin məktəbdə olmasına qadağa yoxdur. Azərbaycan tolerant ölkə kimi dünyaya nümunədir və həm dünyəvi dövlət, həm də dini dəyərlərə hörmət edən bir cəmiyyət olduğunu sübut edir. İslamofobiya istər prezident səviyyəsində, istərsə də digər səviyyələrdə daim tənqid olunub. Burada əsas mövzu yenə də məcburiyyətdir.

Beynəlxalq praktikada məcburiyyət məsələsi necə həll olunur? 

Bunun sivil həll yolu belədir: xüsusi qaynar xətt yaradılır və uşaqlara müraciət imkanı verilir. Qərb ölkələrində valideynin uşağı fiziki zorakılıqla, təzyiqlə və ya cəza yolu ilə hər hansı davranışa məcbur etməsi qəti şəkildə yolverilməzdir. Əgər uşaq valideyn tərəfindən hər hansı məcburiyyətlə üzləşirsə, bu təkcə hicabla bağlı deyil, o, həmin qaynar xəttə zəng edərək etirazını bildirə bilər. Məsələn, valideyn uşağı musiqiçi olmağa məcbur edir, amma uşaq istəmir; mühəndis olmağa məcbur edir, amma uşaq başqa yol seçmək istəyir. Bu halların hamısı eyni hüquqi mexanizmlə həll olunur. Məktəbin isə belə bir səlahiyyəti yoxdur ki, hicablı uşağı kənara çəkib ondan izahat tələb etsin və ya valideyninin onu məcbur etdiyini yazmağa məcbur etsin. Bu nə hüquqi, nə də konstitusion baxımdan mümkündür. Belə hallar yalnız məhkəmə qaydasında və müvafiq dövlət orqanlarının iştirakı ilə araşdırıla bilər.
Hazırda isə bu sahədə konkret işlək mexanizmin olmaması onu deməyə əsas verir ki, məcburiyyət iddialarının icra mexanizmi mövcud deyil. Əgər gələcəkdə belə bir qaynar xətt yaradılarsa, bu çox müsbət addım olar və uşaqlar hər hansı zorakılıqla üzləşdikdə oraya müraciət edə bilərlər.

"İslam dinində isə qız uşaqları üçün həddi-büluğ yaşı 9 yaş hesab olunur və bu yaşdan sonra namaz, oruc və hicab kimi vacibatlar qüvvəyə minir. Həm sünni, həm də şiə məzhəblərində bu məsələ eyni cür qəbul edilir. Hər bir valideynin konstitusion və dini haqqı var ki, övladını İslam tərbiyəsi ilə böyütsün. Burada əsas məsələ məcburiyyətlə tərbiyə arasındakı fərqi düzgün anlamaqdır. Valideyn övladını zorakılıqla məcbur edərsə, bu, həm hüquqi, həm də dini baxımdan qadağandır. Amma yönləndirmə, izah etmə və tərbiyə məcburiyyət deyil. Necə ki, bir valideyn övladını musiqiyə, idmana, həkimliyə və ya başqa sahələrə yönəldir, eyni şəkildə dindar valideyn də övladını dini dəyərlərlə böyütməyə çalışır. Bu, valideynin məsuliyyətidir və vəzifəsidir. Çalışaq ki, məsələlərə emosional deyil, hüquqi və məntiqi çərçivədə yanaşaq, beynəlxalq təcrübədən yararlanaq və problemin həllini sivil mexanizmlərlə tapaq", - deyə ilahiyyatçı vurğulayıb.

Lamiyə Cəbrayılova