Cəmiyyət içində ayrı-seçkilik zorakılığa zəmin yaradır

Müasir həyat zorakılığı ehtiva etmək istəmir, lakin zorakılıq insanların dəyişməz bir tərəfidir. Zamana, məkana və sosial vəziyyətlərə görə formasını dəyişsə də, marjinallaşma olduğu müddətcə varlığını davam etdirəcək.
Bir neçə müddətdir ki, dünya üzərində ölkələr arasında getdikcə şiddətlənən müharibənin şahidi oluruq. Məsələn, elə İsrail-Fələstin müharibəsi zamandan və məkandan asılı olmayaraq nəsillər boyu yayılan və böyüyən "başqalaşma" toxumudur. Bu gün dinc əhalinin yerləşdiyi xəstəxananı bombalayanlar 80 il əvvəl soyqırıma məruz qalanlardır. Bu gün böyüyən nəsil zorakılığı  gördü, yaşadı, zorakılığın ən pisinə öyrəşdi və bunu nəsildən-nəslə ötürərək böyüdü. Bu köçürmədə, insanın seçdiyi şeyin yaxşı və ya pis olmasından asılı olmayaraq, seçimlərin zamanla normallaşan ictimai şüur və kollektiv ruh halı yaratmaq əhəmiyyəti var. Şər də adiləşə bilər, proses ailədən başlayır, yaxın ətrafa yayılır, cəmiyyətə sızır. Sözdən və əməldən sosial soyqırıma çevrilə bilər. İnsanın ən önəmli cəhəti onun düşdüyü şəraitə tez uyğunlaşması və vərdiş göstərməsidir. Pislik nə qədər pisləşirsə və ya ona daha çox məruz qalırıqsa, onunla yaşamağa bir o qədər alışırıq. Məsələn, əri tərəfindən zorakılığa məruz qalan qadın üçün o evi tərk etmək düşündüyü qədər qeyri-mümkün olmasa da, o şiddətə öyrəşdiyi zaman evdən çıxması mümkün deyil.
Bu şiddətin, aqressiyyanın təməlində nələr var deyə soruşsaq, ortaya xeyli səbəblər çıxar ki, bunlardan biri də, hələ uşaq yaşlarımızdan valideynlərimizin bizə öyrətdiyi başqalaşdırma və ya ayrı-seçkilikdir.
İnsanlar zaman-zaman özlərini müəyyən qruplara aid hiss edir, bu qrupların üzvləri ilə müəyyən ümumi cəhətlərə malik olduqlarını düşünür və hər mövzuda həmişə olmasa da, ümumiyyətlə, bu qruplar daxilində həmfikir olurlar.
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, insanları xüsusiyyətlərinə və ya hər hansı bir kateqoriyaya görə sinifləndirmək dünyanı daha aydın anlamağa ehtiyac duyduğumuz bir anlayışdır:
"Beynimiz artıq məlumatları təsnif edir və sxemlərdə saxlayır. Beləliklə, biz hamımız şəxsiyyətlərarası ünsiyyətdə nəyin nəzərdə tutulduğunu anlayırıq.
Amma sinifləndirmə, insanlar arasında ayrı-seçkilik problem etiketləmə marjinallaşma və ya qərəzlilik nöqtəsinə keçdikdə yaranır. Bu, həyatımızda çox rast gəlinən bir vəziyyətdir və bu vəziyyət insanların bir-birinə qarşı dözümlülüyünü azaldır. İnsanlar baxdıqları filmlərə, düşüncələrinə, cinsinə, danışdıqları dilə, musiqi zövqlərinə, dəstəklədikləri komandalara və hətta sahib olduqları xəstəliklərə görə belə bir-birlərini ayırırlar. Bu marjinallaşma nəticəsində insanlar bir-birinə qarşı daha düşmən münasibət sərgiləyir və bir-biri ilə bir mübarizə aparmağa başlayır. Bu zaman da tolerantlıq anlayışı yoxa çıxır. Əvvəla, insanların ümumi əsaslarla toplaşması son dərəcə normaldır. Oxşar dünyagörüşü, oxşar maraq və zövqə malik insanların bir araya gələrək sosiallaşma ehtiyacını qarşılamaq üçün paylaşma mühiti yaratması başa düşüləndir. Üstəlik, təkamül nöqteyi-nəzərindən ümumi xüsusiyyətlərə malik olan qrupların daha uzun müddət yaşaya bilməsi və daha da güclənməsi məntiqlidir. Amma fərqli qavrayış və maraqlara malik qrupların bir-birinə qarşı çevrilməsi və ya bir-birini aşağılaması normaldan kənara çıxan bir vəziyyətdir. Üstəlik bu alçaldıcı və düşməncəsinə yanaşmanın, ayrı-seçkiliyin kino və musiqi zövqləri, futbol komandalar kimi əhəmiyyətsiz məsələlərdə özünü büruzə verməsi daha da düşündürücüdür.
Görürük ki, bu marjinallaşma müəyyən pozuntuları olan insanlara da edilir. Ola bilsin ki, bu pozğunluqlar cəmiyyətdə başqasını alçaltmaq kimi də istifadə olunur. Məsələn, "sən dəlisən" və ya "şikəstsən" kimi normal patoloji pozğunluqları təhqir kimi istifadə etmək də marjinallaşmaya səbəb olan təsnifatın bir aspektidir. Eynilə, bu tip pozğunluğu olan biri ilə lağ etmək, ələ salmaq də son dərəcə mənfi situasiyadır.
Bənzər bir vəziyyət, niyyət pis olmasa belə, etiketləmə və qərəz üçün də keçərlidir. Məsələn, fərqli inkişaf edən uşaqlar və ya bəzi psixi pozğunluqlar haqqında danışarkən, bu insanlardan çəkinirlər. Təbii ki, burada vəziyyət daha çox məlumatsızlıqdan, ümumiləşdirmələrdən qaynaqlanır.
Bəs biz niyə beləyik? Əvvəla, son vaxtlar digər müsahibələrimdə də tez-tez qeyd etdiyim, bunlardan biri də uşağı tərbiyə edərkən onun mahiyyətinə, özünəməxsus xüsusiyyətlərinə, seçimlərinə hörmət etmədən onu müəyyən qəliblərə salmağa çalışmaqdır. Uşaqlarımızı qəlibə saldığımız zaman onlara mütləq və dəyişməz həqiqətlərin olduğunu və bu həqiqətlərdən kənar hər şeyin tamamilə yanlış olduğunu öyrədirik. Onun düşünməsinə, sorğu-sual etməsinə, məna verməyə imkan vermirik. "Sən bizim dediyimiz kimi hərəkət eməlisən, çünki biz hər şeyin ən yaxşısını, sənin üçün ən doğrusunu bilirik" deyirlər. Bu cür böyüyən uşaq ancaq dost kimi böyüdüyü mühiti qəbul edə bilər, qalan hər şeyi düşmən kimi görə və ona sahib olan anlayışları qəbul edə bilər. Zərər vermə potensialı fərqli zövqlərə, son dərəcə səthi bir yanaşmada qalaraq, fikirlər üzərində düşünməyə və onlarda ardıcıllıq və məntiq axtarmağa belə ehtiyac görmür.
Ona görə də onun bəyəndiyi komandası, musiqi zövqü, bəyəndiyi filmlər şüursuz səviyyədə mütləq həqiqətlər kimi görünür və fərqli zövqlər qəbul edilmir. Eynilə, ailələr uşaqlarına açıq fikirli və qəbuledici olmağa kömək etmirlər. Çünki qəliblənmiş uşaqlar ilk növbədə ailələri tərəfindən qəbul edilmir və tolere edilmir.
Tolerantlıq öyrənilə bilən bir şeydir. Tolerantlıq tərbiyəsi, qəbul etmə və hörmət anlayışları ilk növbədə uşaqlara ailələr tərəfindən öyrədilməli, daha sonra onların təhsili və təcrübələri məktəblərdə həyata keçirilməlidir. Bunlar baş verərsə, fərqlər marjinallaşma vəziyyəti kimi deyil, cəmiyyəti rəngləndirən variasiyalar kimi görünməyə başlayacaq. Əsl tolerantlıq o zaman başlayacaq ki, biz bütün fərqliliklərimizlə canlılar sinfinə aid olduğumuzu və bir bütünün parçası olduğumuzu anlayırıq.
Psixoanalitik nöqteyi-nəzərdən baxdıqda ayrı-seçkilik, alçaldılma, inciklik, qəzəb və intiqamın ardıcıl proseslər olduğunu görürük. Fərdi və ya qrupa qarşı alçaldılma, dəyərsizləşdirmə və ya ədalətsiz rəftar həmin şəxsdə və ya qrupda inciklik, qəzəb və qisas hisslərinə səbəb olur. Bundan əlavə, fərd bir qrupda olduqda, fərdi davranışından fərqli hərəkət etmək bacarığı qazanır. Tək bir insanın meyllərini, impulslarını və məqsədlərini, o insanın davranışına və öz həmcinsləri ilə münasibətlərinə qədər araşdıran psixologiya, tutaq ki, üzərinə düşən vəzifəni tam yerinə yetirmiş və bayaq qeyd etdiyim problemlərə aydınlıq gətirmişdir. Sonra özünü yeni bir vəzifə ilə qarşı-qarşıya qoyacaq və həll tələb edən bu vəzifənin birdən qarşısına çıxdığını görəcək. Necə olur ki, müəyyən bir şərt yerinə yetirildikdə, yəni fərd "psixoloji kütlə" xüsusiyyətlərini qazanmış bir toplumla qaynayıb-qarışdıqda, tanıdığı insanın hissləri, düşüncələri və davranışları gözləntilərə uyğun gəlməyən bir istiqamətə gedir.
Psixoloji kütlədə ən tipik xüsusiyyət budur. Kütləni yaradan fərdlər nə cür olursa olsunlar, həyat tərzləri, iş yükləri, xarakterləri, zəkaları nə qədər oxşar və ya fərqli olsalar da, kütlələşmə nəticəsində yalnız bu səbəbdən ortaq bir ruh qazanırlar. Ona görə də onların hər biri tək qalanda hiss edəcəyi, düşünəcəyi və hərəkət edəcəyindən fərqli hiss edir, düşünür və davranır. Elə hisslər, düşüncələr var ki, bunlara ancaq bir-biri ilə qaynayıb-qarışıb kütlə əmələ gətirən fərdlərdə rast gəlmək olar, ya da ancaq aidiyyatı olan şəxslərdə hərəkətə çevrilə bilər. Orqanizmdəki hüceyrələr birləşərək vahid bir varlıq meydana gətirdiyi kimi, psixoloji kütlə də bir anlıq birləşmiş heterojen elementlərdən ibarət müvəqqəti bir varlıqdır.
Bütün bunların nəticəsi olaraq, istər ibtidai müdafiə mexanizmləri ilə motivasiya olunan fərdi ayrı-seçkilik, istərsə də kütləvi psixologiya tərəfindən idarə olunan ayrı-seçkilik və düşmən yaratma aktları həm fərdi, həm də sosial strukturları ciddi şəkildə zədələyir, zorakılığın yaranmasına zəmin yaradır. Halbuki həm fərdi, həm də sosial fərqlilikləri qəbul edib onlara hörmət edərək yaşamaq həm fərdin, həm də cəmiyyətin zənginliyidir".

Röyalə Xəyal