Qohum evliliyinin görünməyən tərəfləri: Hansı fəsadlar yaranır?

Evlilik məfhumu insan varlığından bəri həyatda həmişə mövcud olmuş və bu günə qədər öz formasını dəyişmiş anlayışlardan biridir. Tarix boyu evliliyə aid edilən mənalar, evliliklə bağlı qanunlar, evliliyin funksiyaları cəmiyyətdən cəmiyyətə dəyişmiş və keçmişdən günümüzə qədər davam edən bir sistem olmuşdur. Bu gün evlilik anlayışını müəyyən etsək, evlilik bu, fərqli və ya oxşar dəyərlərdə və mədəniyyətlərdə böyümüş iki yetkin insanın ortaq bir həyatı bölüşmək və emosional, bioloji və sosial sahələrdə ehtiyaclarını ödəmək üçün həyatlarını birləşdirdiyi bir sistemdir.
Sağlam ailə dedikdə, indiki evlilik sistemi daxilində həyat yoldaşları bir-birinə qarşı nikah funksiyalarını yerinə yetirə bilən ailələri düşünürük. Ailə quruluşu nikah birliyinin başlanması ilə qurulur. Hər evliliyin, hər ailənin öz funksiyaları var. Ailənin funksiyalarına nəzər saldıqda həmin evlilikdə iqtisadi ehtiyacların, cinsi ehtiyacların ödənilməsi, sosiallaşmanın təmin edilməsi, etibar, sığınacaq, həmrəylik, sevgi, qayğı, ailənin və ailə üzvlərinin inkişafının təmin edilməsi və birlik hisslərinin ödənilməsi həmrəylik, nəslin davamının təmin edilməsi, uşaqların yetişdirilməsi, uşağın inkişaf ehtiyaclarının ödənilməsi kimi funksiyaların olduğunu deyə bilərik. Bu əsas funksiyaların yerinə yetirildiyi evliliklərdə sağlam ailələr, sağlam həyat yoldaşları münasibətləri, sağlam valideyn-övlad münasibətləri yaranır. Bu ailə funksiyaları ailə dövrü dəyişdikcə dəyişsə də, yox olmur və bitmir. Buna görə də, evlilik birliyi davam etdikcə, bu əsas funksiyaları yerinə yetirmək sağlam və qeyri-sağlam ailə funksiyalarına birbaşa təsir göstərir. Nikahlarda həyat yoldaşlarının bioloji, psixoloji və sosial ehtiyaclarının ödənilməsi və nikah funksiyalarının yerinə yetirilməsi ər-arvad arasında nikah məmnunluğuna müsbət təsir etməklə yanaşı, nikahın sağlam funksiyalarına da təsir edir.
Sağlam və işlək evlilik ailənin sağlam inkişafını və sağlam cəmiyyətlər yaratmasını təmin edir. Sağlam ailə strukturları üçün sağlam nikahların formalaşması çox vacibdir. Sağlam və ya qeyri-sağlam evliliklər iki şəxsin bir-birinə qarşı bir çox sahəsini təsir edir və bir çox sahədən təsirlənir. Sağlam bir evliliyin formalaşması üçün cütlər arasında evlilik harmoniyası və evlilik məmnuniyyəti böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xoşbəxt və sağlam ailə quruluşu o zaman mümkündür ki, ər-arvad nikah birliyi daxilində affektiv sahələr, sosial sahələr, mənəvi və fiziki sahələrdə qarşılıqlı nikah harmoniyasına nail ola bilsinlər. Sağlam nikah emosional, sosial və fiziki yaxınlığı təmin edir. Sağlam evlilik həyat yoldaşlarının sevildiyini və dəyər verildiyini hiss etməsinə səbəb olur və onlar özlərini insan olaraq dəyərli hiss edirlər. Bir çox araşdırma sağlam evliliyin insanlar üzərində müsbət təsirini nümayiş etdirib. Araşdırmalar, sağlam evliliklərdə olan insanların ömürlərinin subayların ömürlərindən daha uzun sürdüyünü, qeyri-sağlam evliliklərin isə insanların ömrünü qısaldığını ortaya çıxarıb. Sağlam bir evlilik üçün evlilik birliyindəki həyat yoldaşlarının bir-birlərindən və öz ehtiyaclarından xəbərdar olmaları və evlilik harmoniyası və evlilik məmnunluğu üçün bu ehtiyacları qarşılaya bilmələri böyük əhəmiyyət kəsb edir.
İnsanların ailə qurarkən üstünlük verdiyi evliliklərdən biri də qohum evliliyidir. Lakin qohum evliliyi heç də tövsiyə edilməyən bir nikah növüdür. Qohum evliliklərində bir çox genetik xəstəliklər yarana bilir. Məlumdur ki, bu cür evliliklərdə digər nikahlara nisbətən xəstə doğuşlara daha çox rast gəlinir. Qohum evliliklərinin yaratdığı xəstəliklərin problemləri maraq doğurur. Bəs, qohum evlilikləri nəticəsində yaranan xəstəliklər hansılardır? Hansı genetik problemlər yaranır?
Qohum evlilikləri nəticəsində yaranan xəstəliklər tibb aləmində araşdırılır. Eyni zamanda, bu problemlər üçün müalicə variantları hazırlanmışdır. Qohum evliliyi tövsiyə edilmir. Qohum evliliyi riskli nikah növü kimi tanınır. Xüsusilə qohum evliliklərində anadangəlmə qüsurların kifayət qədər yüksək olduğu görülür.
Mütəxəssislər bildirir ki, son illər əqli qüsurla doğulan uşaqlarda qohum evliliyi adi hala çevrilib. Qohum evliliyi nəticəsində yaranan zehni gerilik, qohum evliliyi nəticəsində yaranan genetik problem və xəstəliklərdən biridir. Qohum evliliklərində əqli gerilik tez-tez müşahidə edilir və bu, uşaqların əlil doğulmasına səbəb olur. Bu, tibbdə əqli geriliyi olan fenilketonuriya kimi tanınan xəstəlikdir. Qohum evliliklərində baş vermə ehtimalı çox yüksək olan əqli geriliyə görə qohum evliliklərinin olmaması tövsiyə edilir.
Oraq hüceyrəli anemiya qohum evliliklərində baş verən bir xəstəlik növüdür. Oraq hüceyrəli anemiya damarların tıxanması nəticəsində baş verir. Şiddətli simptomlara səbəb olan oraq hüceyrəli anemiya, genetik problemlərin ötürülməsi zamanı meydana gəlir. Xüsusilə qohum evliliklərində körpələrdə görülən bir vəziyyətdir. Oraq hüceyrə anemiyası müalicə edilməli olan mənfi amillərə səbəb olan genetik bir xəstəlikdir.
Ölü doğum da qohum evliliklərində görülən genetik problemlər arasındadır. Qohum evliliklərində ölü doğum riski digər nikahlara nisbətən iki dəfə artır. Bu səbəbdən qohum evlilikləri mütəxəssis həkimlər tərəfindən tövsiyə edilmir. Ölü doğuşlar adi doğuşlardan daha çox olur. Bu vəziyyət həm anaya, həm də ataya zərər verə bilər. Ölü doğuş hallarının qarşısını almaq üçün qohum evlilikləri edilməməlidir.
Anadangəlmə qüsurlar qohum evliliklərində görülən bir vəziyyətdir. Doğuş qüsurları ciddi risklər yaradır. Xüsusən də bu zaman uşaqlarda yetkinlik yaşına qədər ortaya çıxan anadangəlmə qüsurlar olur. Genetik xəstəliklər, xüsusən də genetik xəstəliklər anadangəlmə qüsurlar nəticəsində baş verir.
Ölkəmizdə talassemiyaya çox rast gəlinir. Ölkəmizdə hər 50 nəfərdən birində rast gəlinən talassemiya mütləq müalicə olunmalı bir xəstəlikdir.
Kistik fibroz qohum evliliklərində ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən biridir. DNT üzərində aparılan testlər nəticəsində kistik fibroz xəstəliyi aşkarlanır. Bu vəziyyətdə ailə ötürülməsi də mümkündür. Kistik fibrozda DNT-də mutasiyalar ailədə baş verir. Mütəxəssislər kistik fibrozun qarşısını almaq üçün qohum evliliklərinin olmamasını tövsiyə edir.
Ən çox görülən genetik problemlərdən biri KAH kimi tanınan bir xəstəlikdir. KAH xəstəliyinin qısaltması konjenital adrenal hiperplaziyası kimi tanınır. Böyrəküstü vəzilərdə meydana gələn bir problem olaraq bilinən KAH ölümcül nəticələrə səbəb ola biləcək bir xəstəlikdir. Xüsusilə qohum evliliklərində yeni doğulan uşaqlarda görülən KAH xəstəliyi maye və duz itkisi nəticəsində həyat itkisinə səbəb olur. Ailələrdə bu xəstəliyin təkrarlanma riski var. KAH xəstələrində xəstəliyin təkrarlanma riski də var. Buna görə də, ailələrin KAH haqqında məlumatlı olması son nəticədə vacibdir.
Nəticədə, qohum evlilikləri bir və ya bir neçə uşaqda ciddi, hətta həyatı üçün təhlükə yaradan vəziyyətlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Ən əhəmiyyətli və ən ucuz müalicə, qohumluqdan uzaq olmaq və ya yuyula bilməyəcəyi hallarda müəyyən tədbirlər görməkdir. Buna əvvəlcə qohum evliliklərinin qarşısının alınması, sonra isə prenatal diaqnostika və genetik skrininq testlərinin yayılması ilə nail olmaq olar.
Dünyanın təhsil və maarifləndirilməmiş bölgələrində qohum evliliklərinin yayılması yüksəkdir. Qohum evlilikləri ilə bağlı maarifləndirmə və sosial maarifləndirmə səviyyəsinin artırılması üçün strategiya və planlar yaradılmalıdır. Onun effektivliyini artırmaq üçün maarifləndirmə işinə gənclər və valideynlər cəlb edilməlidir. Qohum evliliklərinin qaçılmaz olduğu cəmiyyətlərdə genetik məsləhətlər məcburi rol oynaya bilər. Epidemioloji tədqiqatlar və elmi tədqiqatlar qohumluğun digər xəstəliklərlə mümkün əlaqəsini araşdırmaq üçün lazımdır. Biotibbi tədqiqat genomik təbabəti gələcək səhiyyəyə inteqrasiya etmək öhdəliyinə sahib olmalıdır. Övladlarda genetik riskləri müəyyən etmək üçün nikahdan əvvəl müayinə ailə daxilində daha yaxşı evlilik seçimləri etməyə kömək edə bilər. Erkən diaqnoz və müalicə baxımından qohumluq nisbətlərinin yüksək olduğu bölgələrdə genetik xəstəliklər üçün prenatal və postnatal müayinə proqramları faydalı olacaq.
Hər iki valideyndən gələn qüsurlu genlər vasitəsilə ötürülən talassemiya kimi otosomal resessiv xəstəliklərə qarşı mübarizənin ən təsirli üsulu bu xəstəlik haqqında ictimaiyyəti məlumatlandırmaq, ictimaiyyətin skrininqi vasitəsilə daşıyıcıları aşkar etmək, onlara genetik məsləhətlər vermək və onların doğulmasının qarşısını almaqdır. İrsi qan xəstəliklərindən biri olan Talassemiya ilə mübarizədə nikahdan əvvəl cütlüklərin sağlamlıq müayinəsi və müayinələrinin aparılması, daşıyıcıların müəyyən edilməsi çox vacibdir.
Bununla belə, ən böyük risk nadir və tez-tez ağır xəstəlikləri hamiləlikdən əvvəlki mərhələdə proqnozlaşdırmaq çətin ola bilər. Mövcud olan ən güclü vasitə hərtərəfli ailə tibbi müayinəsidir. Çünki bu, cütlüyün ailədə artıq baş verən genetik xəstəliyi olan uşaq dünyaya gətirməsinin əlavə riskləri və genetik müayinənin mümkünlüyü barədə ipucu verə bilər. Qohum cütlüklər üçün etnik mənsubiyyətə əsaslanan genetik daşıyıcının müayinəsi və ya hamiləlik zamanı genetik müayinə və diaqnostik test körpənin həyatını xilas edə bilər.

Röyalə Xəyal