Uşaq və gənclərin inkişafı cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən əsas amillərdəndir

İstiqamət: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı

Uşaqların və gənclərin sağlam, savadlı, vətənpərvər və mənəvi dəyərlərə bağlı şəxsiyyətlər kimi yetişməsi hər bir cəmiyyətin gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki ölkənin sabahı yalnız iqtisadi inkişafı, maddi imkanları və texnoloji nailiyyətləri ilə deyil, həm də yetişən nəslin fiziki sağlamlığı, intellektual potensialı, dünyagörüşü və mənəvi keyfiyyətləri ilə müəyyən olunur. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə formalaşan vərdişlər, ailədə və məktəbdə mənimsənilən dəyərlər, ətraf mühitin təsiri və cəmiyyətin gənc nəslə münasibəti insanın gələcək həyatında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan, uşaqların və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı yalnız ailənin və ya təhsil müəssisələrinin vəzifəsi deyil, bütövlükdə cəmiyyətin diqqət yetirməli olduğu əsas məsələlərdəndir. Ulu öndər Heydər Əliyev gəncliyin ölkənin gələcəyindəki rolunu xüsusi vurğulayaraq Azərbaycan gənclərini dövlətin və cəmiyyətin ən qiymətli sərvətlərindən biri kimi dəyərləndirirdi. O, 2 fevral 1998-ci ildə Azərbaycan Gəncləri Gününün birinci ildönümünə həsr olunmuş tədbirdəki çıxışında gənclərin fiziki, mənəvi və ruhi sağlamlığının vacibliyini qeyd etmiş, idmanın hər bir gəncin həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilməsinin əhəmiyyətini vurğulamışdı. Heydər Əliyevin yanaşmasına görə, gənclər həm yaxşı təhsil almalı, həm də fiziki və mənəvi cəhətdən sağlam yetişməlidirlər. Bu fikir bir daha göstərir ki, sağlam nəslin formalaşması yalnız bədən sağlamlığı ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda insanın daxili dünyasının, düşüncə tərzinin və mənəvi keyfiyyətlərinin inkişafını da əhatə edir. Uşaqların fiziki inkişafı onların sağlam həyatının əsasını təşkil edir. Erkən yaşlardan düzgün qidalanma, kifayət qədər yuxu, hərəkətli həyat tərzi, açıq havada vaxt keçirmək və müntəzəm fiziki fəaliyyət uşağın sağlam böyüməsinə kömək edən başlıca amillərdir. Xüsusilə müasir dövrdə uşaqların və yeniyetmələrin vaxtlarının böyük hissəsini telefon, planşet, kompüter və digər elektron cihazlarla keçirməsi fiziki aktivliyin azalması problemini aktuallaşdırır. Uzun müddət hərəkətsiz qalmaq, açıq havada az vaxt keçirmək və gündəlik rejimin düzgün qurulmaması uşaqların ümumi sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də fiziki fəaliyyətin uşaqların gündəlik həyatında mühüm yer tutması vacibdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyələrinə əsasən, 5-17 yaşlı uşaqlar və yeniyetmələr həftə ərzində gündə orta hesabla ən azı 60 dəqiqə orta və yüksək intensivlikli fiziki fəaliyyətlə məşğul olmalıdırlar. Həmçinin əzələ və sümük sağlamlığını gücləndirən fəaliyyətlər həftədə ən azı üç günə daxil edilməlidir. Fiziki aktivlik yalnız idman zalında məşq etmək demək deyil. Gəzinti, velosiped sürmək, qaçmaq, müxtəlif hərəkətli oyunlarda iştirak etmək və yaşa uyğun idman növləri ilə məşğul olmaq da bu fəaliyyətlərə daxildir. Fiziki fəaliyyətin əhəmiyyəti yalnız sağlam bədən quruluşunun formalaşması ilə bitmir. İdman uşaqlarda intizam, məsuliyyət, səbir, məqsədyönlülük və komanda ilə işləmək bacarığının inkişafına da kömək edir. Yarışlarda iştirak etmək, qələbə qazanmaq və məğlubiyyətlə üzləşmək uşaqlara uğur və uğursuzluqları düzgün qarşılamağı, qarşıya məqsəd qoymağı və həmin məqsədə çatmaq üçün çalışmağı öyrədir. Bu keyfiyyətlər onların həm təhsil həyatında, həm də gələcək sosial münasibətlərində mühüm rol oynayır. Məhz buna görə idman uşaqların və gənclərin tərbiyəsinin, şəxsiyyət kimi formalaşmasının vacib vasitələrindən biri hesab olunur. Prezident İlham Əliyev də gənc nəslin fiziki və mənəvi sağlamlığının təmin edilməsini, vətənpərvər və peşəkar gənclərin yetişdirilməsini dövlətin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri kimi qeyd edib. Dövlət başçısı 2024-cü il avqustun 14-də Paris Yay Olimpiya Oyunlarında medal qazanan Azərbaycan idmançılarını qəbul edərkən bildirib ki, idmanın kütləviliyinin artırılması və bu sahədə qarşıya qoyulan məqsədlər fiziki və mənəvi cəhətdən sağlam, Vətənə bağlı, vətənpərvər və peşəkar nəslin yetişdirilməsinə xidmət edir. Bu yanaşma idmanın yalnız peşəkar nailiyyətlərə çatmaq vasitəsi olmadığını, eyni zamanda sağlam həyat tərzinin və gənclərin hərtərəfli inkişafının mühüm tərkib hissəsi olduğunu göstərir. Uşaqların fiziki inkişafı qədər onların mənəvi tərbiyəsi də diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Mənəvi inkişaf dedikdə insanda dürüstlük, ədalətlilik, mərhəmət, böyüklərə hörmət, kiçiklərə qayğı, məsuliyyət, empatiya və başqalarının hüquqlarına hörmət kimi keyfiyyətlərin formalaşması nəzərdə tutulur. Bu xüsusiyyətlər uşağa yalnız nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu öyrətməklə deyil, gündəlik həyatda düzgün davranış nümunəsi göstərməklə aşılanır. Uşaq ailədə valideynlərinin münasibətlərini müşahidə edir, məktəbdə müəllim və sinif yoldaşları ilə ünsiyyətdə olur, cəmiyyətdə isə müxtəlif davranış modelləri ilə qarşılaşır. Bu mühitlərin hər biri onun xarakterinin və dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərir. Bu baxımdan, ailənin rolu xüsusilə böyükdür. Uşağın ilk tərbiyə aldığı mühit ailədir və onun insanlarla münasibət qurmaq, problemləri həll etmək, emosiyalarını ifadə etmək və məsuliyyət daşımaq bacarıqları əsasən bu mühitdə inkişaf etməyə başlayır. Valideynlərin uşağa münasibəti, onun fikirlərini dinləməsi, problemlərinə həssas yanaşması və davranışlarına verdiyi reaksiyalar uşağın özünə münasibətinə də təsir edir. Uşağın yalnız maddi ehtiyaclarının qarşılanması kifayət etmir. Onun sevgi, diqqət, təhlükəsizlik və anlaşılmaq ehtiyacı da nəzərə alınmalıdır. Ailədə sağlam ünsiyyətin qurulması, uşağın fikirlərinə hörmətlə yanaşılması və yaşına uyğun məsuliyyətlərin verilməsi onun müstəqil düşünən, özünə güvənən və başqalarına hörmət edən şəxsiyyət kimi yetişməsinə kömək edir. Eyni zamanda, uşaqların tərbiyəsində həddindən artıq sərtlik, davamlı tənqid, alçaldıcı ifadələr və digər uşaqlarla müqayisə kimi yanaşmaların mənfi nəticələri nəzərə alınmalıdır. Uşağın səhv etməsi onun şəxsiyyətinin mənfi qiymətləndirilməsi üçün əsas olmamalıdır. Əksinə, səhvlərdən nəticə çıxarmaq, davranışın səbəbini anlamaq və düzgün seçim etməyi öyrənmək üçün imkan yaradılmalıdır. Bu, uşaqlarda məsuliyyət hissinin inkişafına və çətinliklər qarşısında daha sağlam mövqe tutmalarına şərait yaradır. Eyni zamanda, sərhədlərin müəyyən edilməsi, qaydalara əməl olunmasının öyrədilməsi və davranışlara görə məsuliyyət daşımaq vərdişinin formalaşdırılması da tərbiyənin vacib hissəsidir. Mənəvi inkişafın mühüm istiqamətlərindən biri də milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsidir. Azərbaycan xalqının tarixini, ana dilini, mədəniyyətini, ədəbiyyatını, adət-ənənələrini və tarixi şəxsiyyətlərini tanımaq uşaqlarda milli kimlik hissinin formalaşmasına kömək edir. Bununla yanaşı, milli dəyərlərə bağlılıq digər xalqların mədəniyyətinə hörmət, humanizm və ümumbəşəri prinsiplərlə uzlaşmalıdır. Məqsəd uşaqları yalnız keçmiş haqqında məlumatlandırmaq deyil, həm də onları öz tarixini bilən, milli irsini qoruyan, eyni zamanda müasir dünyanın çağırışlarını anlayan və müstəqil düşünə bilən insanlar kimi yetişdirməkdir. Heydər Əliyev gənclərin milli-mənəvi dəyərlər əsasında tərbiyə olunmasının əhəmiyyətini dəfələrlə vurğulayıb. Onun 1996-cı ildə Gənclərin Birinci Forumunda səsləndirdiyi fikirlərdə gənclərin yüksək mənəviyyat ruhunda yetişdirilməsi, ümumbəşəri və milli-mənəvi dəyərləri mənimsəməsi məsələlərinə xüsusi yer ayrılıb. Ulu öndər milli dəyərləri, tarixi, dili və ənənələri tanımağı vətənpərvərliyin əsas şərtlərindən biri kimi təqdim edirdi. Bu yanaşma göstərir ki, vətənpərvərlik yalnız sözlə ifadə olunan hiss deyil, insanın öz xalqının tarixinə, mədəniyyətinə və gələcəyinə məsuliyyətli münasibətində özünü göstərən keyfiyyətdir. Uşaqların və gənclərin hərtərəfli inkişafında təhsil müəssisələrinin də rolu əvəzsizdir. Məktəb yalnız biliklərin öyrədildiyi yer deyil, eyni zamanda sosial münasibətlərin qurulduğu, ünsiyyət bacarıqlarının inkişaf etdiyi, məsuliyyət və əməkdaşlıq vərdişlərinin formalaşdığı mühitdir. Müəllimlərin şagirdlərə münasibəti, dərslərin təşkili, məktəbdəki psixoloji mühit və şagirdlər arasında qarşılıqlı hörmətin qorunması onların həm intellektual, həm də mənəvi inkişafına təsir göstərir. Təhsil prosesində uşaqların yalnız qiymətlərinə və akademik nəticələrinə deyil, maraqlarına, fərdi xüsusiyyətlərinə, yaradıcılıq qabiliyyətlərinə və sosial bacarıqlarına da diqqət yetirilməlidir. Xüsusilə məktəblərdə zorakılığın, təhqirin və ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması uşaqların sağlam inkişafı baxımından vacibdir. Həmyaşıdları tərəfindən təzyiqə məruz qalan, fikirlərinə hörmət edilməyən və özünü təhlükəsiz hiss etməyən uşaqların məktəbə münasibəti, ünsiyyət qurmaq istəyi və özünəinamı mənfi təsirlənə bilər. Belə halların vaxtında müəyyən edilməsi, müəllimlərin və valideynlərin əməkdaşlığı, məktəb psixoloqlarının fəaliyyətinin gücləndirilməsi uşaqların özlərini daha rahat ifadə etmələrinə imkan yarada bilər. Sağlam məktəb mühiti uşaqların təkcə akademik uğurlarına deyil, onların mənəvi və emosional rifahına da xidmət etməlidir. Müasir dövrdə uşaqların və gənclərin inkişafına təsir edən amillərdən biri də rəqəmsal mühitdir. İnternet, sosial şəbəkələr və müxtəlif rəqəmsal platformalar uşaqlara yeni biliklər əldə etmək, dünyada baş verən hadisələrlə tanış olmaq və yaradıcılıq imkanlarını genişləndirmək üçün şərait yaradır. Bununla belə, rəqəmsal mühitdə yanlış məlumatlar, kiberzorakılıq, zərərli məzmun və şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər də mövcuddur. Uşaqların bu risklərdən qorunması üçün onlara yalnız qadağalar qoymaq deyil, rəqəmsal savadlılıq, tənqidi düşüncə və təhlükəsiz internet istifadəsi bacarıqları da aşılanmalıdır. İlham Əliyev də müasir informasiya mühitində uşaqların və gənclərin düzgün istiqamətləndirilməsinin, onların milli-mənəvi dəyərlər əsasında yetişdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Dövlət başçısının 2020-ci ildə yeni tədris ilinin başlanması və Bilik Günü münasibətilə müraciətində ailənin və müəllimlərin tərbiyə prosesindəki roluna diqqət çəkilib, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda, milli dəyərlərə bağlı şəkildə yetişdirilməsinin əhəmiyyəti qeyd olunub.  Bu baxımdan, uşaqların informasiya mənbələrini düzgün qiymətləndirməyi, etibarlı məlumatla yanlış informasiyanı fərqləndirməyi öyrənməsi müasir tərbiyə prosesinin mühüm istiqamətlərindən biridir.

Səidə Ramazanova

Yazı Azərbaycan Respublikası  Media və Yayım  Şurasının    maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir.