Zorakılıq, narkotika, uyğunsuz reklamlar...-Uşaqlarımıza düzgün rəqəmsal oyunu necə seçək?

İnkişaf dövründə olan uşaqlar internetdə rastlaşdıqları zərərli məzmundan az-çox təsirlənirlər. Uşaqları bu məzmundan qorumaq valideynlərdən asılıdır.
Uşaqlar üçün çəkilən  cizgi filmlərindən proqramlara, oyunlardan oyun videolarına qədər bir çox faydalı və zərərli məzmunlar televiziya kanalları, smartfonlar və kompüterlər vasitəsilə internetdəki rəqəmsal video platformalarından uşaqlara təqdim edilir. Böyüklər nəyə baxıb nəyə baxmamağa asanlıqla qərar verə bilsələr də, inkişaf dövründə olan uşaqlar zərərli məzmuna baxmalı və oyun oynamalı ola bilərlər. Bəs, ekran vasitəsilə müxtəlif platformalardan uşağa təklif olunan məzmun və oyunların zərərli olub-olmadığını valideynlər necə anlaya bilər? Uşağı necə qoruya və ekrandan istifadəni necə daha faydalı edə bilər? Mövzu ilə bağlı sualları  Uşaq Rəqəmsal Media Mütəxəssisi Fadime Güzelçoban cavablandırıb. 
Ekranmı, oyunmu, oyunun növümü təhlükəlidir?

Oyun; Uşaqların fiziki, koqnitiv, sosial-emosional, dil inkişafı və özünə qulluq bacarıqları üçün çox vacibdir. Körpəlikdə çıngırak kimi nisbətən sadə oyuncaqlarla başlayan əyləncə ilə öyrənmə macərası, uşaq böyüdükcə fərqlənən oyunlar və oyuncaqlarla davam edir. Oyun oynamaq uşaqlara həyatı fəal şəkildə kəşf etməyə, sosial qarşılıqlı əlaqə qurmağa və fiziki fəaliyyətlə özlərini inkişaf etdirməyə imkan verir. Rəqəmsal oyunlar və oyuncaqlar əyləncəli olması, təhsil prosesində faydası, vizual zənginliyi, əlçatanlığı və uşağın oyunla inkişaf prosesində ucuz olması kimi səbəblərlə həm valideynlər, həm də uşaqlar tərəfindən çox seçilir. Rəqəmsal olaraq əlverişsiz oyunları başa düşmək valideynlər üçün əslində olduqca asandır. Uşaqlara körpəlik dövründə onlara zərər verə biləcək oyun və oyuncaqlar təklif olunmadığı kimi, rəqəmsal oyun və oyuncaq seçimində də eyni əsas həssaslığı göstərmək kifayətdir. Xüsusilə döyüş, hərəkət, simulyasiya, rol oyunları, sağ qalma, öldürmə, qorxu, müharibə, şiddətli oyunlardan qaçınmaq lazımdır. Əgər uşaq bu oyunların zərərlərini anlayacaq yaşdadırsa, çatışmazlıqları qısaca izah edilməli, deyilsə, onların yaşına uyğun olmadığı barədə məlumat verilməlidir. Rəqəmsal platformalarda oyun və ya proqramlar seçərkən valideynlər xüsusilə 6 yaşına qədər uşaqlarının yanında olmalı və onları yaşa uyğun məzmuna yönləndirməlidirlər. Onlara baxdıqlarından, oynadıqlarından danışmalı, yaşlarına uyğun olmayan məzmun və oyunlarla qarşılaşdıqda nə etməli olduqları öyrədilməlidir. Beləliklə, uşaq özünü qorumaq və zərərli məzmundan uzaq durmağı öyrənir.
Bəzi ailələr uşaqlarını ekrandan uzaqlaşdırmağa meyllidir, bəziləri isə vaxtı məhdudlaşdırır. Düzgün ekran idarəetməsi necə olmalıdır?
Uşaqların ekran vaxtı ilə bağlı qlobal səviyyədə qəbul edilmiş standartlar var. Buna uyğun olaraq ilk 18 ayda uşaqları ekranla tanış etməmək, 18-24 ay arasında isə valideynlərlə birlikdə ekrandan yalnız ünsiyyət məqsədilə istifadə etmək tövsiyə olunur. 2 ilə 5 yaş arasında ekrandan istifadə müddətini, məsələn, gündə 1 saata məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur. 5-10 yaş arasında bu müddətin 1-1,5 saatla məhdudlaşdırılması tövsiyə edilərkən, 11 yaş və sonrasında ekrandan istifadə müddətinin fərdi məsuliyyətlər verilərək ailə nəzarəti ilə izlənilməsi tövsiyə edilir. Ekran vaxtının idarə edilməsi ilə uşağın yuxu, fiziki fəaliyyət, oyun və digər ehtiyacları üçün kifayət qədər vaxtı var. Nəzarətli ekran istifadəsi də uşaqlarda piylənmə, yuxu pozğunluğu, narahatlıq və ünsiyyət problemlərinin qarşısını alır. Bu mövzuda valideynlərin nümunə göstərməsi çox vacibdir. Məsələn, yatmazdan bir müddət əvvəl ailə olaraq bütün ekranları söndürüb birlikdə kitab oxumaq, təxəyyülü inkişaf etdirən nağıllar və hekayələr danışmaq olar. 
Ekrandan çox istifadə etmək uşağa necə təsir edir? Valideyn nə etməlidir?
Xüsusilə, rəqəmsal oyunlar oynayan uşaqların ekranın müəyyən edilmiş vaxtını keçdiyini və buna əməl edə bilməyəcəyini müşahidə edirik. Prosesi yaxşı idarə etməmək uşaqlarda ekran asılılığına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət uşaqların dil, koqnitiv, sosial-emosional və fiziki inkişaf sahələrində durğunluq və geriləmə kimi bir çox problemlərə səbəb ola bilər, onların həyat bacarıqlarında zəiflik yaşamasına səbəb ola bilər.
Uşaqlar üçün təhsildən başqa, əyləncə məqsədilə gündə 2 saat ekran istifadəsi yüngül istifadədir; 2-8 saat arasında riskli istifadə; 8 saat istifadə orta dərəcədə asılılıq yaradır; 14 saat və ya daha çox istifadə ciddi asılılıq hesab olunur. Ancaq burada təkcə kompüterlər və smartfonlar deyil, uşaqların məruz qaldıqları və ya istifadə etdikləri bütün ekranlar və alətlər nəzərə alınmalıdır. Vaxt məhdudiyyətlərinə əlavə olaraq, uşağın smartfon və televizor kimi cihazların şəxsi sahibi olmaması vacibdir. Çünki uşağın özünə məxsus cihazla münasibəti müəyyən icazələr çərçivəsində böyüklərdən götürülmüş cihazla münasibətdən xeyli fərqlidir. Uşağın nöqteyi-nəzəri özünə məxsus cihazla dəyişir və bir çox məqamlarda sağlam həddən kənara çıxma ehtimalı, xüsusilə istifadə müddəti əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Rəqəmsal mediada müxtəlif oyunlar var. Strategiya ehtiva edən və problemin həllini asanlaşdıran oyunlar da var. Valideynlər övladları üçün hansı oyunlara üstünlük verməlidirlər? Valideynlər ilk növbədə övladının hansı oyunları sevdiyini, hansı sahədə istedadlı və ya çatışmazlıq olduğunu yaxşı bilməlidir. Belə ki, o, uşağını maraqlarına uyğun dizayn, texnologiya, incəsənət, tapmacalar, məntiq, strategiya, idman, təbiət kimi müxtəlif sahələrdə əyləncəli və öyrədici oyunlara yönləndirə və inkişafına dəstək ola bilər. Bu cür oyunların onlayn olmaması, digər oyunçularla qarşılıqlı əlaqədə olmaması, reklam və ya məhsul satışının olmaması və başqa sayta yönləndirilməməsi vacibdir. Valideynlər, istər oyunda, istərsə də məzmunda yaradıcılıq, kəşfiyyat və ünsiyyət üçün ekrandan düzgün istifadə etməklə uşağın inkişafına dəstək ola bilər. Uşaqla birlikdə zövq alacağı keyfiyyətli fəaliyyətlər planlaşdırmaqla ekran vaxtını məhdudlaşdıra bilər.
Valideynlər oyunların zərərli olduğunu necə başa düşə bilərlər? Oyunlarda yaş qruplarının mənası nədir?

Valideynlər məzmunda yaş xəbərdarlığına diqqət etməli, mənalarını öyrənməlidirlər. Etibarlı oyun platformaları və proqram mağazaları uşaqlara zərər verməmək üçün oyunlar haqqında ətraflı məlumat verir. Müvafiq olaraq, seçilmiş oyun və ya tətbiqin yaş qruplarını və məzmununu mütləq araşdırmalıdırlar.
Oyunlar çoxlu epizodlar, əyləncələr və mükafatlar təklif edir. Bu uşağa necə təsir edir?
Əksər oyunlar uşaqları oynatmaq, uzun müddət oyunda saxlamaq və bu müddət ərzində göstərdikləri reklamlardan gəlir əldə etmək üçün hazırlanır. Rəqəmsal oyun kainatı daim yenilənir və uşağın darıxmaması üçün müxtəlif əşyalar təklif edir. Uşaqlar oyunda real həyatda edə bilmədikləri bir çox şeyi edirlər. O, personajlar yaradır, müxtəlif dünyalara gedir, öz dünyasını yaradır, bu dünyada dostları ilə yaratdığı oyunu oynayır, söhbət edir, yeni xüsusiyyətlər, alətlər qazanır və daim əylənir. Zamanla uşaq burada aldığı həzzi və xoşbəxtliyi real həyatında tapmamağa başlayır. Normal oyunlar, fəaliyyətlər və insanlar, hətta dostlarının həqiqi vəziyyəti də ona kifayət etmir. Daim orada olmaq və əylənmək onun gündəlik həyatına davam etməsinə mane olur; Bu, onun sosial həyatına, təhsil həyatına və nəticədə gələcəyinə mənfi təsir göstərir. Bu zaman biz valideynlərə ekran vaxtı ilə bağlı dəqiq qaydalar qoymağı, qətiyyətli olmağı və oyundankənar sosial fəaliyyət alternativləri təklif etməyi tövsiyə edirik.
Əksər platformalarda oyun yaş qruplarının mənaları nələrdir?
3-5+: 3-5 yaş arası uşaqlar daxildir. Oyuna heç bir qorxulu və ya narahatedici məzmun daxil edilə bilməz. Reklam, məhsul satışı və başqa ünvana yönləndirmə olub-olmamasına diqqət yetirilməlidir. 
7+: 7+ yaşlı oyunçular daxildir. O, qeyri-real zorakılıq (cizgi filmi şiddəti) və gənc oyunçuları narahat edə biləcək şeylərdən ibarət ola bilər. Reklam, məhsul satışı və başqa ünvana yönləndirmə olub-olmamasına diqqət yetirilməlidir. 
12+: 12 yaş və yuxarı oyunçular daxildir. Yüngül zorakılıq, vulqar dil, cinsi təlqin və qumar ola bilər. Reklam, məhsul satışı və başqa ünvana yönləndirmə olub-olmamasına diqqət yetirilməlidir. 
16+: 16 və yuxarı yaşda olan oyunçular daxildir. Tərkibində real zorakılıq, söyüş, cinsi əşyalar, narkotik istifadəsi və qumar ola bilər. 
18+: 18 və yuxarı yaşda olan oyunçular daxildir. Buraya təfərrüatlı zorakılıq və qəddarlıq, həssas insanlara qarşı zorakılıq, məqsədsiz öldürmə, söyüş, cinsi mövzular, qumar və narkotik maddələr daxil ola bilər.

Əfsanə Kamal