Uşaqları texnologiya bağlılığından necə qoruyaq?

Telefon və texnologiya asılılığı son illərdə artmaqdadır. Sosial media hesablarının təqdim etdiyi yeniliklər, hadisələrin rəngarəng tərəfi, insanı heyran edən kompüter oyunları və tətbiqləri uşaqların diqqətini cəlb etməkdə xüsusilə uğurludur.
Biz indi 21-ci əsrin faydaları olan texnoloji inkişaflara daha sürətlə daxil oluruq. İnternetdən istifadənin artması ilə texnoloji inkişaflar həyatımızın əvəzedilməz elementlərindən birinə çevrilir. Texnologiya və internet sayəsində həyatımız asanlaşır və informasiya və məlumatlara daha asan çıxışımız olur. Kompüterlər vasitəsilə məlumatların asan əldə edilməsi, evlərə və məktəblərə asanlıqla gələ bilməsi ilə yanaşı, internetdən sui-istifadə, uşaqların internet üzərindən ictimailəşməsi, saatlarla oyun və simulyasiyalar da bir o qədər zərərli olur. Texnologiya və internet uşaqlara faydalı və təsirli nəticələr gətirməklə yanaşı, onların sağlamlığına təsir edəcək neqativ hallara da səbəb olur.
Əyləncənin yeni tərifinə çevrilən texnoloji vasitələr uşaqların gün ərzində passiv rol oynamasına səbəb olur. Xüsusilə uşaqlar üçün müsbət və mənfi tərəfləri olan texnologiyadan istifadəyə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Mobil cihazlarda oynanan oyunlar, baxılan videolar və cizgi filmləri uşaqlar üçün cəlbedicidir. Lakin gün ərzində ekran qarşısında çox vaxt keçirmək uşağın fiziki və psixi sağlamlığına mənfi təsir göstərir.
Kompüter asılılığı son illərdə artan problemə çevrilib. Uşaqlar arasında oyun və küçə oyunları mədəniyyətinin texnoloji cihazlar, ağıllı telefonlar, noutbuklar, kompüter oyunları və planşetlərlə əvəzlənməsi kompüter və internet asılılığını stimullaşdırır. Mobil cihazların geniş yayılması, uşaqların internetə daha asan çıxışı, müxtəlif sosial media platformaları böyüklərin olduğu kimi uşaqların da kompüter başında uzun saatlar keçirməsinə səbəb olur. Xüsusilə internetdə onlayn oyunlar uşaqların internetdə daha çox vaxt keçirməsinə səbəb ola bilər.
Kompüter asılılığının artmasının bəzi səbəbləri həm də həyat tərzinin daha mobil olması ilə bağlıdır.
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, kompüter və digər mobil vasitələrdən asılılıq uşaqlara fiziki, psixoloji və sosial cəhətdən zərər verir:
"Kompüter asılılığı olan uşaqlar gecə saatlarına qədər oyaq qalırlar. Kompüter asılılığı, xüsusən də gecə gec saatlara qədər davam edərsə, yuxu pozğunluğuna səbəb olur. Buna görə də yorğunluq, zəif konsentrasiya və hətta depressiya kimi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Çünki kompüter asılılığı insanın marağından və aktiv töhfəsindən asılıdır və hər an insanı stimullaşdırmaq xüsusiyyətinə malikdir. Müxtəlif stimullara məruz qalan uşaq uzun saatlar yuxusuz qalır, ertəsi gün əsasən yorğun və letarji olur. Yuxusuz uşaq konsentrasiyası azalır və o, əsəbi olmağa meylli olur.
Kompüter və mobil telefon, planşet kimi vasitələrin istifadəsində gözlər ekrana sabitlənir. Daim sabit bir nöqtəyə baxmaq gözləri yorur. Kompüter ekranlarından yayılan mavi işıq gözün yorulmasına səbəb olur. Ekran işığı uşaqlarda göz ağrısı, baş ağrısı və konsentrasiyanın pozulması kimi problemlərə səbəb olur. Ekran işığı, işığın düzgün tənzimlənməməsi və ekran işığının yanıb-sönməsi də göz yorğunluğunu, gözlərdə quruluğu, qırmızılığı və yanmağı artırır.
Bundan əlavə kompüter istifadəsində uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmaq boyun əzələlərinin yığılmasına, boyun sərtliyinə və bel ağrılarına səbəb olur. Davamlı olaraq kompüter qarşısında oturan uşaqlarda hərəkətsizlik səbəbindən köklük və morbid piylənmə kimi sağlamlıq problemləri yaranır. Uzun müddətli kompüter istifadəsi ayaqlarda şişlik, ödemə və ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.
Mobil telefon asılılığı ilə uşaqların yuxu rejimində dəyişikliklər baş verir. Yuxusuzluq səbəbiylə diqqət və konsentrasiyanın olmaması və əsəbilik tez-tez görülür. Mobil texnologiyalardan istifadə və xüsusilə də uzun müddətli kompüter asılılığı uşaqların üz-üzə ünsiyyət bacarıqlarını ləngidə, sosial ünsiyyətdə çətinlik çəkmələrinə səbəb ola bilər.
Elektron vasitələrdən istifadəyə sərf olunan vaxtın artması, xüsusən də dərsdənkənar internet istifadəsi, kompüter asılılığı, internetdən və kompüter oyunlarından həddindən artıq istifadə kompüter asılılığının psixoloji zərərləri arasındadır. Uşaqlar ailə və məktəb həyatına kifayət qədər diqqət yetirə bilmirlər. Diqqət çatışmazlığına səbəb olan uzun müddətli kompüter asılılığında uşaqlar ev tapşırığını yerinə yetirərkən, dərs oxuyarkən və ya sinifdə dərs dinləyərkən diqqət çatışmazlığı hiss edə bilərlər. Bu zaman uşaqların vaxtı idarə etmə bacarıqları da pozulur. Müxtəlif internet oyunlarında uşaqlar şiddətli, zərərli düşüncələrə və ya həddindən artıq açıqlığa məruz qala bilərlər. Bu məzmunlar uşaqlar üçün təhlükəlidir, çünki onlara nəzarət etmək çətindir.
Valideynlər uşaqlarına internetdə keçirdikləri vaxt barədə xəbərdarlıq etdikdə, uşaqlar ya reaksiya vermir, ya da həddindən artıq reaksiya verirlər. İnternetdə vaxt məhdudiyyəti olmayan uşaqlarda ailə münasibətlərində problemlər daha çox olur. Kompüter, smartfon, planşet və ya oyun konsollarından istifadə etməyin sosial zərərlərindən biri də dostlarla daha az vaxt keçirməkdir.
 Uzun müddət kompüterdən istifadə edən uşaqlar real həyatda sosial əlaqələrə daha az vaxt ayırırlar. Uşaqların üz-üzə ünsiyyət bacarıqlarının inkişafına mənfi təsir göstərən, onların sosial münasibətlərini zəiflədən bu vəziyyət kompüter asılılığına da yol açır. Sosial media və digər onlayn platformalar və kompüter oyunları uşaqlarda çox asılılıq yaradır. Uşaqlar kompüterdən və dərsdənkənar internetdən istifadə edərək özlərinə, dərslərinə, hobbilərinə və sosial münasibətlərinə vaxt ayıra bilmir və buna görə də mənfi sosial təsirlər yaşayırlar.
Akademik təhsil göstəricilərinə mənfi təsir göstərən kompüter asılılığı uşaqların diqqətini azaldan və məktəb müvəffəqiyyətinə təsir edən amillərdən biridir. İnternetin təqdim etdiyi qeyri-məhdud məlumat mənbələri və uşaqların düzgün məlumat əldə edib-etməməsi məsələsi valideynlərin beynində suallar yaradır.
Uzun müddətli kompüter istifadəsi və asılılıq uşaqların internetdə məruz qala biləcəyi riskləri artıra bilər. Təhlükəli məzmuna məruz qalma, yad insanlarla onlayn ünsiyyət və ya şəxsi məlumatların məxfiliyinin pozulması kimi problemlər yarana bilər.
Kompüter asılılığının uşaqların sağlamlığına vurduğu fiziki, psixoloji və sosial zərərləri minimuma endirmək üçün uşaqların kompüterdən istifadəsini məhdudlaşdırmaq, onları müntəzəm fiziki fəaliyyətlə məşğul olmağa həvəsləndirmək, valideynlərin nəzarəti altında düzgün məzmuna çıxışı təmin etmək, uşaqların kompüterdən istifadəsini məhdudlaşdırmaq vacibdir.
Virtual mühitlərdə çox vaxt keçirmək başqa maraqlara vaxt qoymur. Telefonlar, planşetlər və kompüterlər kimi cihazlarda oynanan oyunlar daha çox şey üçün nəzərdə tutulub. Bu səbəbdən uşağınız telefonu əlinə alanda onu buraxmaq istəmir. Valideynlərin etməli olduğu şey, müəyyən məqsədlər üçün və müəyyən müddət ərzində texnologiya alətlərinin istifadəsinə icazə verməkdir.
Telefon asılılığının başqa bir səbəbi apatiyadır. Valideynləri, sosial mühiti və dost qrupu tərəfindən maraqlanmayan və qəbul olunmayan uşaqlar ekran qarşısında daha çox vaxt keçirirlər. Xarici aləmdə, virtual mühitlərdə hiss etmədiyi aidiyyət hissini əldə etməyə çalışır. Bu səbəblə uşağınızla keyfiyyətli vaxt keçirməyiniz, güclü bir əlaqə və təsirli ünsiyyət qurmağınız vacibdir".
Psixoloq qeyd edir ki, əgər uşağınızın texnologiya asılılığı olduğunu düşünürsünüzsə, mütləq mütəxəssis dəstəyi almalısınız:
"Uşaqların inkişafını yaxşı təhlil edən mütəxəssislər lazımi göstərişlərlə müalicəni tətbiq edirlər. Evdə edə biləcəyiniz sadə tətbiqlərlə uşağınızın ekran asılılığı yaşamasının qarşısını ala bilərsiniz. Ailə ilə vaxt keçirmək, oyun vaxtları yaratmaq, ekran vaxtını məhdudlaşdırmaq, açıq məkanlarda vaxt keçirmək uşağınızın müəyyən qədər texnologiyadan uzaq durmasına şərait yaradır. Valideynlər övladlarına yeni dostluqlar qazanmaq üçün müxtəlif sosial fəaliyyətlərdə iştirak etməyə kömək edə bilərlər.
Valideynlər bu məsələyə düzgün şəkildə müdaxilə etməyin yollarını tapmalıdırlar. Telefondan istifadə müddətlərini tənzimləyərək və sosial media bildirişlərini söndürməklə düzgün istiqamətdə addım atmaq olar. Bütün bunlarla yanaşı, telefon və sosial mediada keçirilən vaxta da diqqət yetirmək lazımdır. Evdəki digər ailə üzvləri telefonlarında çox vaxt keçirirlərsə, uşaqların da eyni davranışı təkrarlama ehtimalı artacaq. Telefon asılılığı ilə mübarizə apararkən onlarla keyfiyyətli və əyləncəli vaxt keçirməyə diqqət etməlisiniz".

Röyalə Xəyal