Sosial media fenomenləri yeniyetmələrə necə təsir edir?

Yeniyetməlik dövrü gənclərin özünü tanıması, ailə ilə münaqişəsi, yeni örnək axtarması prosesidir. Bu prosesdə ailədən kənarda yeni örnək axtaran uşaqlar ən populyar olanlara üz tuturlar. Ancaq, bu gün populyarlıq dedikdə ilk ağıla sosial media gəlir.

Uşaqlıqdan yetkinliyə açılan tunel: Yeniyetməlik...

Yetkinlik yolunda emosional və fiziki çevrilmələrin yaşandığı bu ağrılı proses yalnız yeniyetmələrə deyil, onların ailələrinə də təsir edir. Bu dövrdə ən çox ailə ilə qarşıdurma, siqaret və spirt istifadəsi, qidalanma pozğunluğu gəncləri təhdid edir. Yeniyetməlik həm də başqalarına qayğı göstərməyi, valideynlərdən başqa yeni rol modelləri, üslub və münasibət dəyişikliyini göstərir. Yeniyetmələr həmişə populyar olan və kütlənin arxasınca gedən insanları örnək götürürlər.

Sosial media bu gün populyarlıq qazanmağın ən qısa yoludur. İzləyicinizin sayı  qədər dəyərli göründüyünüz rəqəmsal əsrdə bəzi gənclərin sosial media fenomenlərini təqlid etmələri çox təbii bir prosesdir. Bu vəziyyətin təhlükəli tərəfi ola bilərmi? Türkiyəli uşaq psixiatrı Prof. Özalp Ekinci bu mövzuda sualları cavablandırıb. 
Fiziki dəyişikliklərlə yanaşı, emosional dəyişikliklərin ən çox yaşandığı dövr yeniyetməlik dövrü hesab olunur. Uşaqlıqda qazanılan qazanclar, dəyərlər, dəyər mühakimələri və təcrübələr yeniyetməlik dövründə qarışır və prosesin sonunda bir yetkin doğulur. Yeniyetməlik dövrü özünü tanıma prosesidir. Bu dövrdə uşaq "mən kiməm", "kim olacağam" suallarına cavab axtarır.

Özalp Ekinci deyir ki, uşaq valideynlərini, qardaşlarını, bacılarını və müəllimlərini örnək olaraq gördükdə onların hər hansı xüsusiyyətləri yeniyetməlik dövründə mənimsənilir. Ancaq, uşaqlıqda heyran olunan valideynlər yeniyetməlik dövründə tənqidlərə məruz qala bilərlər.

Əvvəlki dövrlə müqayisədə valideynlərlə daha çox ziddiyyət təşkil edən, bəzən valideynləri təhqir edən, bəzən də onların nöqsanlarını görən bir quruluşa rast gəlirik. Bu vəziyyətin məktəbdəki çatışmazlıqları, konfliktləri, eqo bütövlüyünü təmin etmək üçün baş verdiyini deyə bilərik. Yeniyetmələr bəzən öz çatışmazlıqlarının təsirini yaşayırlar.
Cəmiyyətdə öz dəyərini axtaran yeniyetmə diqqətini ailəsindən çəkərək onu daha məşhur simalara yönəldir. Hətta məşhur insanlar da yeniyetməlik həyatında görkəmli nümunələrə çevrilirlər. Bu məqamda Özalp Ekinci deyir ki, öz dəyərini axtaran yeniyetmələrin cəmiyyətdə dəyəri ön planda olan insanlara müraciət etməsi normaldır.

Əvvəlki dövrdə valideynlərinə olan heyranlığın təbii ki, bir az daha göz oxşayan, bəzi xüsusiyyətləri çox qabarıq olan fiqurlara doğru dəyişməsi normal bir prosesdir. Xüsusilə sosial mənada bura, təbii ki, xarici görünüş, geyim, dəyərli brendlər, özünü tanıtmaq daxildir. Özünü olduğundan daha böyük göstərmək kimi bir çox xüsusiyyətlər də var. Cəmiyyət qarşısında ictimai məna kəsb edən və dəyərli fiqurlarla, insanlarla maraqlanmaq əslində yeniyetmənin özünün bir parçasıdır. Axtarış prosesidir.

Özalp Ekinci istər sosial media fenomeni, istərsə də  sənətçi kimi məşhur insanlara heyran olmağın yeniyetməlik dövrünün normal inkişaf xüsusiyyəti olduğunu söyləyərək, müəyyən məhdudiyyətlərin olması lazım olduğunu vurğulayır. "Sosial kimlik baxımından yeniyetmələrin cəmiyyət üçün doğru örnək ola biləcək şəxsiyyətlərə üz tutması, müsbət davranışlar nümayiş etdirməsi və model alması sağlamdır. Rollara qarşı canfəşanlıq  "əks kimlik" dediyimiz həqiqətdir"
Qidalanma pozğunluğu və ya spirt və maddə istifadəsi...

Pis vərdişlərə başlama yaşının azalması valideynləri ən çox narahat edən məsələlərdən biridir. Yaxşı, burada yeniyetməlik dövründə emosional dəyişikliklər nə dərəcədə təsirlidir? 

"Birincisi təbii ki, ətraf mühitdə örnək alınan insanların bu tip vərdişlərə sahib olmasıdır. Yeniyetmənin yaşadığı qeyri-adekvatlıq münasibətlərdə çətinliklərə, münaqişələrə, müvəqqəti emosional dalğalanmalara və depressivliyə səbəb olur.

Yeniyetməlik dövründə impuls nəzarətində də müəyyən dərəcədə çətinlik var. Bütün bunların birləşməsi yeniyetmələri alkoqol və narkotik maddələri sınamağa vadar edə bilər. Ancaq bir çox yeniyetmələr yalnız bu dövrdə eksperimental səviyyədə qalırlar. Ailədə alkoqol və maddə asılılığı olan yeniyetmələrdə bu psixiatrik pozğunluğa çevrilə bilər".

Bəs, sosial media yeniyetmələrin pis vərdişlərə üz tutması üçün hərəkətverici qüvvəyə çevrilirmi? Sosial media fenomenləri yeniyetmələrə necə təsir edir? 

"Kontent istehsal etdiyini iddia edən insanların gündəlik həyat xatirələrini müəyyən bir fantastikaya çevirdiyini və yeniyetmələrin bu insanlara həsəd apardığını görürük. Bu, çox yaxşı bildiyimiz bir tendensiyadır.
İlk növbədə bu insanların nəzərə alınması, kliklərin, baxışların çox olması yeniyetmələrə təsir edir. Populyarlıq, sosial kimliyin aydınlığı, dəyərli olması, mənalı olması bu insanların əsas xüsusiyyətləridir. Çox sayda izləyici olması yeniyetmələrə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir.

Başqa bir şey budur ki, bütün dünyanın dəyər mühakimələrində məhdud korrupsiya var. Məzmun prodüserlərinin heç bir ixtisası və təcrübəsi yoxdur, onların yalnız bu istiqamətdə istəyi, motivasiyası və ambisiyası var. Bu səbəbdən də yeniyetmələr belə bir modellə qarşılaşırlar: Mən ciddi səy göstərməməliyəm, çünki oxumaq, universitet təhsili almaq, ciddi imtahanlar vermək çətindir. Əvəzində qısa bir şəkildə ictimai bir dəyər görüm və bu dəyəri daşıyım. Onlar elə yola gedirlər ki, mən həm yaxşı həyat sürə bilərəm, həm də özümü bacarıqlı insan kimi hiss edə bilərəm. Ancaq bütün yeniyetmələrdə belə bir oriyentasiya yoxdur. Dostlarla münasibətdə bacarıqlı, akademik uğur baxımından özünü bacarıqlı hiss edən, ailə münasibətlərində özünü dəyərli hiss edən, sabit şəxsiyyət hissi formalaşdıran yeniyetmələrin belə verilişlərə daha az baxıb dırnaq içərisində ələ saldıqlarını görürük".

Bəs ailələr nə etməlidir? 

"Məsləhət verməkdənsə, ilk növbədə valideynlər dinləməlidir. Normalda valideynlər başqa cür  fikirləşirlər. Üç dəfə deyim, bir dəfə qulaq asım. Əksinə, bəlkə beş dəfə dinləyəcəksən, bir dəfə danışacaqsan".

Tənqid etməməlisiniz. Uşağınızla çölə çıxın və heç bir tənqid etmədən günü tamamlayın. Yeniyetmələr nəfəs almalıdırlar. Yeniyetmənin dediklərini uzun müddət dinləmək üçün yanlış görünən şeyləri dərhal şərh etməməsi çox ciddi ehtiyacdır. Biz bunu təmin etməliyik. Yeniyetmələrin və valideynlərin bir yerdə yatması müəyyən hobbiləri paylaşmalarını artırır. Keçmiş təcrübələriniz və çətinlikləriniz haqqında danışmaq heç vaxt müsbət təsir göstərməyəcək. Mən belə çətinliklərdən gəlmişəm. Bunu bu qədər imkanlarla etdiyinizi söyləmək, yeniyetmənin özünü qeyri-kafi, uğursuz hiss etməsinə səbəb olur və geri çəkilməsinə səbəb olur. Onlar bu münasibətdən qurtulmalıdırlar".

Əfsanə Səlimi