Kədərli olan hər adam “depressiyadayam” deyir, bəs həqiqətən ciddi qəbul edilməli olan depressiya əlamətləri hansılardır?

Psixoloq Ülkər Məmmədli ilə depressiyanın bilinməyən tərəfləri haqqında həmsöhbət olduq.

- Tibbi baxımdan depressiya necə müəyyən edilir?

- Depressiya düşüncələrdə, nitqdə və hərəkətlərdə yavaşlıq və durğunluq, dəyərsizlik hissləri və düşüncələri, zəiflik, istəksizlik, dərin hüzn vəziyyətində yuxu, iştaha, cinsiyyət kimi fizioloji funksiyaların pozulması kimi simptomları özündə ehtiva edən bir sindromdur. Simptomlar birdən-birə və ətrafın diqqətini cəlb edəcək şəkildə görünə bilər və ya çox yavaş-yavaş da baş verə bilər.

Depressiyada olan insanın zaman keçdikcə həm həyat keyfiyyəti aşağı düşür, həm də iş, ailə və ictimai münasibətləri korlanır, ona görə də o, iqtisadi və mənəvi itkilərə məruz qala bilir. Depressiya müalicə edilməzsə, xroniki hala gələ bilər və intihar meylləri görünə bilər. 

- Depressiyaya anadangəlmə meyl ola bilərmi?

- Ailə araşdırmalarında görürük ki, bəzi ailələr depressiyaya daha çox meyllidirlər və bu ailələrdə normal əhalidən daha çox depressiyaya rast gəlinir. Başqa sözlə, ailə meyli var, lakin bu, genetik keçid kimi qəbul edilməməlidir. Depressiya bəzi şəxsiyyət tiplərində də daha çox rast gəlinir. Hazırkı məlumatımız ondan ibarətdir ki, depressiya həm anadangəlmə irsi xüsusiyyətlər, həm də meyllər və ətraf mühit faktorlarının birlikdə hərəkət edərək yaratdığı həssaslıq əsasında yaranır.

- Ananın hamiləlik dövründə aldığı psixi travma körpənin gələcəkdə depressiyaya meylli olması baxımından təsir edirmi?

- Ananın depressiyaya düşməsi həm ananın hormonal tarazlığına təsir edərək, həm də ananın qidalanmasına mənfi təsir edərək bətndəki körpəyə mənfi təsir göstərə bilər. Ananın doğulduqdan sonra körpəsi ilə quracağı zehni və fiziki ünsiyyəti pozaraq inkişaf edən uşağın inkişaf edən psixologiyasına mənfi təsir göstərə bilər. Məsələn, kifayət qədər sevgi məmnuniyyəti yaşamayan uşaq həyatının sonrakı mərhələlərində sevgi aclığı yaşaya bilər və ya sevgi anlayışından uzaqlaşa bilər.

Körpənin doğulduğu andan 1-ci ilin sonuna qədər anası ilə qurduğu ünsiyyət onun bioloji ehtiyaclarını ödəməklə yanaşı, sonradan quracağı əlaqə və ünsiyyətin ilk nümunələrini sosial cəhətdən və psixoloji olaraq yaradır.  Bu səbəbdən ananın körpənin ehtiyaclarını gecikdirmədən qarşılaması və bu dövrdə körpəyə yaxın və qayğıkeş olması körpədə ilk sevgi və güvən toxumlarını cücərdir.

Ananın hər hansı bir səbəbdən bu sevgi və güvən hissini yaradacaq şəkildə hərəkət etməməsi, uşaqda güvənsizlik hissinə səbəb ola bilər. Ananın körpəsi ilə münasibət qurmasına, ona sevgi və diqqətlə üz tutmasına mane olan səbəblər arasında birinci yerdə depressiya olduğunu nəzərə alsaq, bunun əhəmiyyəti daha aydın görünür.

- Qışda doğulan körpələrin gələcəkdə daha pessimist olduğunu söyləmək olarmı?

- Elmi cəhətdən belə bir şey demək mümkün deyil. Doğumun astroloji vaxtı ilə insanın mənəvi vəziyyəti arasında qurulan əlaqələrin heç bir elmi dəyəri yoxdur. Ancaq doğum şəraiti, doğuşdan sonrakı qayğı, qidalanma, ana və ətraf mühitlə ünsiyyətin keyfiyyəti kimi bir çox faktor uşağın sonrakı şəxsiyyət inkişafına təsir edəcək izlər buraxa bilər.

- Hər bir kədər halı camaat tərəfindən "depressiyadayam" kimi ifadə edilir. Bəs həqiqətən ciddi qəbul edilməli olan depressiyanın əlamətləri hansılardır?

- Gündəlik həyatımızda emosional vəziyyətimiz heç də həmişə eyni olmur, bəzən özümüzü kədərli, xoşbəxt, qorxu və həyəcanlı hiss edirik. Bəzən heç bir səbəb olmadan, gözlənilmədən kədərlənə bilərik. Bəzən bunlar bir az daha uzun çəkə bilər. Ancaq depressiya əlamətləri insanın gündəlik həyatına, iş performansına, insanlarla münasibətlərinə, ailə həyatına, yuxusuna, iştahına, cinsi həyatına mənfi təsir göstərməyə başlayıbsa və bu vəziyyət bir müddətdir davam edirsə, deməli, artıq burada bir depressiya halı müşahidə olunur. Məsələn, bir insan hər səhər işə gecikməyə başlayırsa, bir gündə etdiyini iki gündə edirsə, əvvəlki kimi ictimai işlərə qatılmırsa, dostlarını axtarmırsa, əvvəlki kimi geyiminə baxmır, şəxsi baxımını laqeyd qoymağa başlayırsa, bu depressiyadır deyə bilərik.

- Depressiyanın müalicəsi üçün həkimə müraciət etdikdə ilk hansı addım atılır?

- İlk növbədə depressiyanın baş vermə müddəti və vaxtı, daha əvvəl depressiya epizodunun olub-olmaması, müalicəyə motivasiya, müalicəni çətinləşdirən və müalicəyə müqavimət göstərən amillərin olub-olmaması, ailə meyillilik və s. kimi klinik məlumatların tədqiqi ilə ətraflı müalicə planı yaradılır. Çünki ilk növbədə depressiyanın yaranmasının altında yatan bir səbəb olub-olmamasına baxmaq lazımdır. Əgər əsas səbəb varsa, ilk növbədə müdaxilə etmək lazımdır. Müalicə planına, psixoterapiyaya və bəzi həyat dəyişikliyi təkliflərinə dərmanlar da daxil edilə bilər.

- Dərman nə vaxt lazımdır?

- Bu gün dərman müalicəsi üçün xüsusi maneə yoxdursa, kliniki depressiya diaqnozu olan bütün xəstələrə dərman verilə bilər. Psixoterapiya vəziyyətində dərman müalicəsi ilə birlikdə planlaşdırmaq daha qısa müddətdə daha qalıcı sağalmanı təmin edə bilər. Hamiləlik kimi bəzi xüsusi hallarda istifadə edə biləcəyimiz dərmanlar olsa da, hər iki variantın mümkün riskləri haqqında məlumatı xəstə ilə paylaşır və seçim etmələrinə üstünlük veririk.

- İnsanlar niyə tez-tez depressiyaya düşürlər?

- Bioloji və psixososial amillər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olur və depressiyaya zəmin hazırlayır. Psixososial faktorlar arasında ilk növbədə iqtisadi problemlər, ailə problemləri, işgüzar münasibətlərdəki problemlər, ağır fiziki xəstəliklər, qohum itkisi, evlilik problemləri, həyat yoldaşının itirilməsi, ayrılıq-boşanma, uşaqlıqda yaşanan ağrılı həyat hadisələri kimi faktorlar yada düşür. Əgər insanın bioloji meyli varsa, bu amillərin əlavə edilməsi ilə depressiya yarana bilər.

- Depressiyanın səbəbləri müxtəlif yaşlarda ümumi xüsusiyyətlərə malikdirmi? 

- Depressiyaya səbəb olduğunu deməyək, ancaq qeyd etmək olar ki, depressiyaya səbəb olan faktorlar digər faktorlarla birləşərək onu gözə çarpdırır, yaşa görə dominantlığı ortaya qoyur. Bunlar bəzən depressiyanın səbəbi və ya nəticəsi kimi gözlənilməz olan amillərdir. Yeniyetməlikdə ətraf mühit və ailə ilə ziddiyyətlər, yeniyetməlikdə əks cinslə münasibətlər, yetkinlikdə özünü aktuallaşdırma-əmək-qiymətləndirmə və s. kimi. Yenə yaşlılıqda həssaslığın artması, ölüm qorxusu və artmağa meylli olan müxtəlif fiziki xəstəliklər də depressiya nisbətini artırır.

- Cinslərə görə depressiyanın paylanması necədir? Qadınlar daha çox meyllidirlər?

- Bəli, depressiya qadınlarda kişilərə nisbətən təxminən iki dəfə çox olur. Ancaq son 20-30 ildə aparılan araşdırmalar bu fərqin azalmağa meylli olduğunu ortaya qoyur. Bu, yəqin ki, qadınların sosial-iqtisadi statusunun dəyişməsi və qadınlığın rolu ilə bağlıdır.

- Çağımızın problemi nədir, tənhalığın insan psixologiyasına təsirləri nələrdir?

- Çağımızın hakim xüsusiyyətləri olan tənhalıq, ailə bağlarının zəifləməsi, təlaşlı iş tempi, mənəvi narazılıq, həmrəylik və əməkdaşlıq meyllərinin azalması bu arada psixiatrik problemlərin və depressiyaların da artmasına səbəb olur. Məsələn, bizim kimi ailə həmrəyliyinin, ənənəvi bağların, geniş ailə quruluşunun qismən qorunduğu cəmiyyətlərdə müasirləşmə prosesi hələ də davam etsə də, yaşlılar daha çox qorunduğundan yaşlıların intiharları az olur.

- Necə yaşayan insanlar depressiyadan qoruna bilirlər?

- Əslində bu çox vacib sualdır. Çünki problemi meydana çıxmazdan əvvəl qarşısını almaq, yaranandan sonra müalicə etməkdən daha asan və qənaətcildir. Məncə, profilaktik psixiatriya cəmiyyət və fərdi miqyasda həyati əhəmiyyət kəsb edir. Sualın cavabı iki ölçülüdür, biri sosial, digəri isə fərdi. Fərdi olaraq ağıla gələn ilk təkliflər streslə mübarizə strategiyalarını öyrənmək və tətbiq etmək, özünüzə vaxt ayırmaq, ailə və dostluq münasibətlərini laqeyd etməmək, fiziki aktiv yaşamaq, idman etmək və gəzməkdir...

- Depressiyada olan insana ətrafındakı insanların yanaşması necə olmalıdır?

- İlk növbədə depressiyanı yaxşı bilməliyik. Çox vaxt depressiyaya uğrayan insanın yaxınları və ətrafındakı insanlar depressiya haqqında kifayət qədər məlumatı olmadığı üçün yanlış münasibət bəsləyirlər. "Bir az cəhd et, istəsən heç nə qalmayacaq" kimi sözlərlə depressiyaya düşən adamın tənhalığını artıra bilirlər. Onu heç kimin anlamadığını düşünən insanın depressiyası daha da dərinləşə bilər.

Doğru yanaşma məsləhət vermək deyil, onu anlamağa çalışmaqdır. Tənqidçi deyil, dəstəkləyici davranaraq, depressiyaya düşmüş insana faydasız və başqaları üçün yük olduğunu hiss etməsinə kömək etmək lazımdır. Ona sevildiyini və qayğı göstərildiyini hiss etdirmək onun ətrafındakıların edə biləcəyi ən yaxşı işlərdən biridir.

Sosial fəaliyyətlərdə iştirak etmək, məsələn, onunla çölə çıxmağı təklif etmək kimi məcburi olmayan təkliflər vermək faydalı ola bilər. Ən əsası odur ki, insan depressiyaya düşərək özünə qulluq etməyi laqeyd qoyduğu kimi, müalicə üçün müraciət edib tövsiyə edilən müalicəni də tətbiq edə bilməyərək, könülsüz və səhlənkar davrana bilər. Belə olan halda ətraf mühitin bu məsələyə marağı və dəstəyi çox önəmlidir.

- Müalicə olunmayan depressiyanın nəticələri nə ola bilər?

-Bu depressiyanın yüngül, orta və ya şiddətli olmasına görə dəyişə bilər. Depressiya tez-tez hücumlar şəklində gəlir. Müalicə olunmayan depressiya epizodu ya öz-özünə yaxşılaşır, ya da xroniki olur. Ancaq bu hücum özbaşına sağalsa belə, hücumlar daha tez-tez və uzanır, müalicə almayanlarda isə sağalma müddətləri qısalır. Xronikiləşənlərdə müalicə çətinləşə və bəzi fəsadlar yarana bilər.

Müalicə olunmayan depressiyalar uzun müddət ərzində insanın həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə pozur. Bu, insana çox ciddi maddi və mənəvi itkilərə səbəb ola bilər.

Maddi itkilərə misal olaraq iş yerlərinin itirilməsi, əmək qabiliyyətinin olmaması səbəbindən iqtisadi itkilər və s. düşünə bilərik. Mənəvi itkilərə həm də dost itkisi, sosial mühitin yoxsullaşması və s. aid edilir.

Fikir verin, bir dostunuz sizə telefonla 5 dəfə zəng vurur və siz depressiyanız üzündən ona müsbət cavab vermirsiniz və ona zəng etməsəniz, daha sizə zəng etməməyə qərar verəcək və güclənən sosial izolyasiya baş verəcək.

Depressiyada olan insanı özünü xəstə və ya tənbəl kimi göstərdiyinə görə qınamayın. Onun birdən-birə depressiyadan çıxacağını gözləməyin. Gec-tez insanların çoxu müalicə ilə yaxşılaşır. Bunu yadda saxlayın və ona tez-tez xatırladın ki, zamanla və köməklə özünü daha yaxşı hiss edəcək.

Röyalə Xəyal